ZEKAT
“Zenginlik çok mala sahip
olmak değildir. Asıl zenginlik gönül zenginliğidir.” (Buhari,
Müslim)
İman, ihlâs, samimiyet,
sadakat… gibi kavramlar dinimizin temellerini oluşturan
kavramlardır. İnsan bu kavramların içini gereği gibi doldurduğu
ve gereği gibi salihçe bir hayat yaşama gayreti içine girdiği
sürece Allaha giden yolun hakiki yolcusudur.
Sadaka da bu iman yolunun
imtihan alanlarının belki de en büyüğünü teşkil eder, çünkü
sadaka içinde birçok derunî manalar ve iç içe geçmiş girift
sınavlar içerir.
Sa-Da-Qa fiilinin anlamları
ve bu manaların bizlere yüklediği sorumluluklar çok ağırdır.
Doğru muamelede bulunmak, sıdk ve ihlâs ile dostluk etmek,
herhangi bir kişisel çıkardan uzak ve her yönüyle Allah rızası
için halis olan dostluk, insanın kendi mallarından sırf Allah
rızası için muhtaç olanlara vermek üzere çıkardığı bir vergi
türü ya da zekâta sadaka diyebiliriz.
Zekâta, müminlerin Allah'ın
emirlerine uymadaki sadakatlerini gösterdiği için “sadaka”
denir. Sa-Da-Qa’nın çoğulu sadakât’tir. Zıddı hıyanettir.
Sadaka; farz, vacip ve
nafile olmak üzere kısımlara ayrılır. Farz olan kısmına “Zekât”
denilir. Zekâtın da çok çeşitleri vardır. Mesela:
Tarım ürünlerinin zekâtı,
Hayvanların zekâtı, ticaret mallarının zekâtı, nakit paraların
zekâtı, definelerin zekâtı, madenlerin zekâtı, kişilerin
canlarının sadakası olan “Sadaka-i fıtır” gibi… Görülen ve
görülmeyen mallardan alınan bu zekâtların hepsi farz ve vacip
olan sadakalar cinsindendir.
“İnnemâs-sadegati lil
fukarâi….” (Tevbe, 9/60) Ayet-i kerimedeki çoğul olan “Sadakat”
kelimesi bunların hepsini kapsamı içine alır. Farza da, nafileye
de sadaka denilir.
“Sen onların mallarından
sadaka al ki, onları tertemiz yapmış olasın.” (Tevbe, 9/103) ve
“Hiç şüphesiz sadakalar
fakirler, yoksullar, o işte çalışan görevliler, müellefe-i kulûb
(kalpleri İslâm'a ısındırılacaklar), köleler, borçlular, Allah
yolundakiler, yolda kalmışlar içindir. Allah tarafından böyle
farz kılındı. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet
sahibidir.” (Tevbe, 9/60) ayetleri farz olan sadakalar
hakkındadır. Başka bir ifade ile zekât hakkındadır.
ZEKÂT, temizlik, artma,
bereket. Bir malın belli bir miktarını, Allah'ın Kur'ân-ı
Kerim'de saydığı sekiz sınıftan birisine veya bir kaçına Allah
rızası için vermek. Fakirin hakkı çıkarılarak malı, cimrilik
kirinden arındırmaktır. Kişiyi temizleyen tezkiye eden ve malda
berekete sebep olan mâlî ibadettir.
Peygamber Efendimiz
sallallahu aleyhi ve sellem, bir hadis-i şeriflerinde bunu şöyle
ifade buyurmuşlardır:
“Ben sadakayı
zenginlerinizden alıp fakirlerinize vermekle emir olundum”.
Zekâta sadaka denilmesi de
iki bakımdandır:
Birisi malın arındırılması
ile sıhhate ve kemale delâlet etmesi, diğeri de zekâtı verenin
nefsinin tezkiyesine, imanında sıdk ve samimiyet sahibi olduğuna
delâlet etmesidir ki zaten her sadakada bu anlamlar vardır.
Yüce Rabbimiz de zekâtı
bizlere anlatırken uygulanacak orandan ziyade uygulamadaki ihlâs
ve samimiyete dikkat çekmektedir.
“Ey iman edenler,
kazandıklarınızın iyi olanından ve sizin için yerden
bitirdiklerimizden infak edin. Kendinizin göz yummadan
alamayacağınız bayağı şeyleri vermeye kalkışmayın ve bilin ki,
şüphesiz Allah, hiçbir şeye ihtiyacı olmayandır, övülmeye layık
olandır.” (Bakara 267)
Peygamber sallallahu aleyhi
ve sellem efendimiz:
“Sıdk insanı birr'e (Allah'ı
razı edecek iyiliğe) götürür, birr de cennete götürür. Kişi,
doğru söyler ve doğruyu arar da sonunda Allah'ın indinde sıddik
(doğru sözlü) diye kaydedilir. Yalan da kişiyi haddi aşmaya
götürür. Haddi aşmak da ateşe götürür. Kişi yalan söyler ve
yalanı araştırır da sonunda Allah'ın indinde yalancı diye
kaydedilir.” (Buhari, Müslim )
“Allah, ne, desinler diye
hayır yapan süm'acıdan; ne, gösteriş yapan mürâîden; ne de,
minnet altında bırakan mennândan hiçbir şey kabul etmez...”
“Kul gizlice bir amel yapar,
Allah da onu gizlice yazar. Sonra bu ameli açıklarsa, Allah onu
gizli amellerden nakleder, açıkça yapılan ameller listesine
yazar. Sonra bunun lâfını ederse, Allah da onu gizli yapılan
ameller listesinden de, açıkça yapılan ameller listesinden de
çıkarır, riyaya yazar.” buyurmuştur.
Hz. Ebu Hureyre ve Hz.
Câbir radıyallâhu anhümâ anlatıyor:
“Rasulullah aleyhissalâtu
vesselâm buyurdular ki: “Deve, sığır veya davar sâhibi olup da,
bunlardaki Allah'ın hakkını eda etmeyen herkese kıyamet günü, bu
mallar, olduğundan daha çok ve mümkün olduğunca iri ve şişman
olarak geleceklerdir. Adam, onlar için, düz ve geniş bir yere
oturtulacak, hayvanlar bacakları ve tabanlarıyla onun üzerinden
geçecekler. Geçiş sırasında boynuzlarıyla toslayacaklar ve
ayaklarıyla ezecekler. İçlerinde boynuzsuz veya boynuzu kırık
biri bulunmayacak. Bu şekilde sonuncusu da onun üzerinden
geçince, birincisi aynı geçişe tekrar başlayacak. Mahlûkatın
hesabı tamamlanıp hüküm verilinceye kadar bu hâl devam edecek.
Keza, bir hazineye sâhip
olup da ondaki (Allah'ın) hakkını ödemeyen herkese, kıyamet günü
hazinesi, dazlak başlı bir yılan olarak gelecek, ağzını açıp
peşine düşecektir. Yılan yaklaştıkça adam ondan kaçacak. Sonunda
yılan ona:
“Gizlediğin hazineni al! Ben
ondan müstağniyim!” diye bağırır. Adam, neticede yılandan kaçma
çaresinin olmadığını anlayınca, elini ağzına sokar. Yılan da
onu, aygırın (alafı) kemirmesi gibi kemiriverecek.” (Buhâri,
Zekât)
Namaz nasıl ki müminin
miracı, dinin direği ve imanın en büyük alameti ise, zekât da
sadâkatlerin malla ölçüldüğü ve nefislerin ne kadar
dünyevîleştiği, dünyaya razı olmanın ya da olmamanın
belirtilerinin görüldüğü bir sadakat ölçütüdür.
Kur’an-ı Kerimde ZEKÂT
kelimesinin kökü olan Zekâ fiilinin anlam türevleri olan bütün
kelimeler temizlenmeyi, arınmayı ve kurtuluşu ifade etmektedir.
Efendimizin benzetmesiyle
biz müslümanlar bir vücut gibiyiz. Vücudun bir azası sızlayınca
bu sızıyı öbür azanın duymaması ve sancılarına ortak olmaması
düşünülebilir mi?
Müslüman toplum da aslında
bir vücuttur ve her bir müslüman fert o vücudun bir organıdır.
Madden ve manen sağlıklı bir toplum için fakirlik zenginlik,
zayıflık güçlülük, sağlıklılık ve hastalıklılık… gibi elimizde
olmayan etkenler aslında bizi birbirimizden uzaklaştıran değil
birbirimize daha çok yaklaştıran bir neden olmalı, hastalıklar,
zayıflıklar, güçsüzlükler ve fakirlikler bir bünyenin iyi olması
için bütün organların yardımlaştığı gibi el ele vererek ortadan
kaldırılmalıdır. Nasıl ayaklar ızdırab içindeyken baş uyuyamazsa
“komşusu aç iken tok yatan da bizden değildir.” Müslüman
toplumun hakiki bir üyesi değildir.
Namaz ağırlık olarak
bireysel ahlak üzerinde etkilidir. Zekât da toplumsal bir ibadet
olarak toplum üzerinde ağırlıklı olarak etkisini hissettirir.
Bununla birlikte namazın sosyal hayatın şekillenmesine katkıları
ve zekâtın da ferdî hayatın düzenlenmesine etkileri azımsanamaz.
Kur’an’da bu gerçeğe işaret edercesine namaz ve zekâtı çoğu kez
birlikte zikreder.
Vücuda giren manevî
mikropların giriş menfezleri genelde maddiyat damarlarıdır.
Maddiyat damarları maneviyatı oldukça yoğun etki altında tutan
can damarları gibidir. Oradan helal ve temizler girerse salih
kralın ordularının salih olduğu gibi helalle beslenen azaların
hareketleri de salih, hayırlı ve yararlı olur.
Bu damarlardan helal ve
temiz olmayan kazançlar girmeye başlarsa, akıl başta olmak
üzere, o salih kralın ülkesi yıkıma uğrar, ordusu mesabesinde
olan azaları hayırsızlaşır, zararlı ve saldırgan olur. Hatta
kendi haddini aşarak Rabbinin sınırlarında bile hayâsızlık eder.
İşte zekât ibadeti de
namazla ve diğer ibadetlerle birlikte vücudu bu zararlı
mikroorganizmalardan arındırmaya çalışır. Kur’an-ı Kerim de bu
çalışmanın adına zekâtla aynı kökten olan “tezkiye” tanımını
kullanır. Kur’an’a göre bu tezkiye (temizlik) nefisten
başlamalıdır.
“Elbette nefsini temizleyip
parlatan kurtulmuştur. Onu kirletip gömen de ziyan etmiştir.”
(Şems 9 – 10)
Tezkiye edicinin Allah Teala
ve Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem olduğu da asla göz ardı
edilmemelidir.
“Nitekim içinizden size bir
peygamber gönderdik. O size âyetlerimizi okuyor, sizi
temizliyor, size kitabı ve hikmeti öğretiyor. Size bilmediğiniz
şeyleri öğretiyor.” (Bakara 151)
“Kendilerini (Övgüyle)
temize çıkaranları görmedin mi? Hayır; Allah, dilediğini
temizleyip yüceltir. Onlar, 'bir hurma çekirdeğindeki ipince
iplik kadar' bile haksızlığa uğratılmazlar.” (Nisa 49)
Vücudumuzun sağlığına
kavuşması için tedaviler tavsiye eden doktor gibi maneviyatımızı
tedavi ve tezkiyeye çağıran ve gerçek şifa veren Allah Teala’nın
manevî reçetelerine de azami titizlik göstermeli ve mallarımızın
zekâtlarını, Allah takdir ettiği oranda vererek aslında
kendimizi de tedavi ettiğimizi unutmayalım.
“Onların mallarından sadaka
al ki, onunla kendilerini temizlersin, tertemiz edersin. Bir de
haklarında hayır dua et. Çünkü senin duan kalplerini yatıştırır.
Allah işitendir, bilendir.” (Tevbe 103)
Dünyada huzursuzluk
nedenleri olan, Yüce Peygamberimizin “Allah’a şirk koşmak, sihir
yapmak, zina etmek, kumar oynamak, içki içmek, adam öldürmek,
faiz kazancı yemek, düşmana hücum sırasında savaştan kaçmak,
zina isnadıyla insanların namusuna dil uzatmak” diye özetlediği
helak edici büyük günahların temelinde maddiyat eksikliği
yatmaktadır. Çok para kazanma arzusu, zenginliğin verdiği
serbestlik ya da fakirliğin verdiği vurdumduymazlık yatmaktadır.
Bu durum oksijensiz
yaşayamayan vücudumuzun bazı organlarına az bazı organlarına da
ihtiyacından çok oksijenin gitmesi gibidir. Her organa ihtiyacı
kadar oksijen sağlayarak sağlıklı bir hayatı temin edecek
akciğere her zaman ihtiyaç vardır.
Vücudumuzun akciğere olan
ihtiyacından belki de daha çok toplumumuzun sosyal bir akciğere
ihtiyacı vardır. İşte kimsenin hayatî ihtiyaçlarından mahrum
olmayacağı bu sosyal akciğer zekâttır. Zekât zenginlere toplumun
tüm katmanlarını asgaride bir yaşam standardına kavuşturma
aracıdır. Fakirliği, miskinliği, köleliği, borçluluğu ortadan
kaldırma, hür ve özgür müslümanlar olarak Allah yolunda, O’nun
rızasına doğru toplumsal kulaçlar atma çabasıdır.
Toplumsal temizliği ilk
insanlardan itibaren isteyen Cenab-ı Hak geçmiş ümmetlere bu
iradesini belirttiği birçok ayeti bize örnek verir.
İsrailoğullarından alınan
misakla ilgili ayetlerden birisi:
“Andolsun, Allah İsrail
oğullarından kesin söz almıştı. Onlardan oniki güvenilir
gözetleyici göndermiştik. Ve Allah onlara: “Gerçekten ben
sizinle birlikteyim. Eğer namazı kılar, zekâtı verir,
peygamberlerime inanır, onları savunup desteklerseniz ve Allah'a
güzel bir borç verirseniz, herhalde sizin kötülüklerinizi örter
ve sizi gerçekten, altından ırmaklar akan cennetlere sokarım.
Bundan sonra sizden kim inkâr ederse, cidden dümdüz bir yoldan
sapmıştır.” (Maide 12)
İşte bizden istenen madden
ve manen temizlenme, arınma aracı olan zekâtla ilgili bazı
ayetler:
“(Öyle) Adamlar ki, ne
ticaret, ne de alış-veriş onları Allah'ı zikretmekten, dosdoğru
namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten 'tutkuya kaptırıp
alıkoymaz'. Onlar kalplerin ve gözlerin inkılâba uğrayacağı
(dehşetten allak bullak olacağı) günden korkarlar.” (Nur 37)
“Bir tatlı dil ve kusurları
bağışlamak, arkasından eza ve gönül bulantısı gelecek bir
sadakadan daha hayırlıdır. Allah, hiçbir şeye muhtaç değildir,
halimdir, yumuşak davranır.
Ey iman edenler!
Sadakalarınızı, başa kakmak, gönül kırmakla boşa gidermeyin. O
adam gibi ki, insanlara gösteriş için malını dağıtır da ne
Allah'a inanır, ne ahiret gününe. Artık onun hâli, bir kayanın
hâline benzer ki, üzerinde biraz toprak varmış, derken şiddetli
bir sağanak inmiş de onu yalçın bir kaya halinde bırakıvermiş.
Öyle kimseler, kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler.
Allah, kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez.
Allah'ın rızasını aramak,
kendilerini veya kendilerinden bir kısmını Allah yolunda sabit
kılmak için mallarını Allah yolunda harcayanların hâli ise, bir
tepedeki güzel bir bahçenin hâline benzer ki, ona kuvvetli bir
sağanak düşmüş de yemişlerini iki kat vermiştir. Böyle bir
bahçeye yağmur düşmese bile mutlaka bir çisenti vardır. Allah,
yaptıklarınızı görür.” (Bakara 263–265)
“Elif, Lâm, Mîm. Bunlar, o
hikmetli kitabın âyetleridir. O, güzellik ve iyilik yapanlar
için bir hidayet ve rahmettir. Onlar, namazı kılarlar, zekâtı
verirler, âhirete de kesin olarak inanırlar. İşte bunlar,
Rableri tarafından bir hidayet üzeredirler. Kurtuluşa erecek
olanlar da işte onlardır.” (Lokman 1–5)
“Yüzlerinizi doğudan ve
batıdan yana çevirmeniz iyilik değildir. Ama iyilik, Allah'a,
ahiret gününe, meleklere, Kitaba ve peygamberlere iman eden; ona
olan sevgisine rağmen, malı yakınlara, yetimlere, yoksullara,
yol oğluna (yolda kalmışa), isteyip-dilenene ve kölelere
(özgürlükleri için) veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren
ve ahidleştiklerinde ahidlerine vefa gösterenler ile zorda,
hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanlarda (direnip)
sabredenler(in tutum ve davranışıdır). İşte bunlar, doğru
olanlardır ve muttaki olanlar da bunlardır.” (Bakara 177)
“Ki onlar, zekâtı
vermeyenler ve onlar ahireti inkâr edenlerdir.” (Fussilet 6-7)
“Sizin dostunuz (veliniz),
ancak Allah, O'nun Rasulü, rükû' ediciler olarak namaz kılan ve
zekâtı veren müminlerdir.”
“Kim Allah'ı, O'nun Rasulünü
ve iman edenleri dost (veli) edinirse, hiç şüphe yok, galib
gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır.”(Maide 55 )
“Ey iman edenler, gerçek şu
ki, (Yahudi) bilginlerinden ve (Hıristiyan) rahiplerinden çoğu,
insanların mallarını haksızlıkla yerler ve Allah'ın yolundan
alıkoyarlar. Altını ve gümüşü biriktirip de Allah yolunda
harcamayanlar ise, onlara da acıklı bir azabı müjdele.
Bunların üzerlerinin
cehennem ateşinde kızdırılacağı gün, onların alınları, böğürleri
ve sırtları bunlarla dağlanacak (ve:) “işte bu, kendileriniz
için yığıp-sakladıklarınızdır; yığıp-sakladıklarınızı tadın”
(denilecek).” (Tevbe 34-35)
“Şeytan sizi fakirlikle
korkutup çirkin çirkin şeylere teşvik eder. Allah da lütfundan
ve bağışlamasından birtakım vaatlerde bulunuyor. Allah'ın lütfu
geniştir. O her şeyi bilendir.” (Bakara 268)
Sonuç olarak yukarıdaki
ayete dikkat edelim;
Şeytanın peşine takılıp
malımızı canımızı, iffetimizi namusumuzu, dünyamızı ve
ahiretimizi tehlikeye atmayalım. Bilelim ki dünya hayatı oyun ve
oynaştan ibarettir. Gerçek hayat âhiret yurdudur. Sadakatlerin
ve ihanetlerin karşılık günüdür. Allah Teala o günde yüzü ak
olanlardan etsin.
