ARAZİ ÜRÜNLERİN ZEKÂTI
İslâm dini, sosyal adaleti en önemli hedefleri
arasına alan bir iktisâdi ve içtimaî düzen getirmiştir. Bu
hedefe varabilmek için aldığı tedbirler dizisi içinde çeşitli
vergilerin ve bunlar arasında da dinî bir vergi olan zekâtın
yeri ve önemi büyüktür. Zekât bir nevi servet vergisidir; yani
bir müslümanın zekât ile mükellef olabilmesi için muayyen
ölçüdeki mala sahip ve malik bulunması şarttır.
Kur'ân-ı Kerim’de göklerin, yerin ve bunlarda
olan her şeyin Allah'a ait bulunduğu, O'nun mülkü olduğu sık sık
tekrar edilmektedir. Bütün kâinatı yok iken var eden Allah
elbette onun mâlik ve sâhibi olacaktır. Ancak O'nun maddeye
ihtiyacı olmadığı da bir gerçektir. O, dünyayı, dünyadakileri,
âhireti, helâl kıldığı her nevi nimeti kulları için yaratmış,
onların istifadesine terk etmiştir. Ne var ki bu terk ediş, bu
istifadeye âmâde kılış kayıtsız şartsız değildir. Yaratan, asıl
ve tam mâlik olan Allah'ın, yarattıklarını istifadelerine terk
ettiği şahıslara yani mecâzi mâliklere uygun gördüğü bir sıfat
ve bu sıfat ile O'nun mülkünü tasarruf edenlere, talimâtı
vardır:
Allah Teâlâ'nın yeryüzünde insanoğluna uygun
gördüğü sıfat "hilâfet"tir; insan arz üzerinde Allah'ın
halifesidir. Bu itibarla O'nun talimatına uygun yaşamak ve O'nun
ahlâkını temsil etmekle mükelleftir. Mülkün Allah'a ait oluşu ve
insanoğlunun yeryüzünde Allah'ın halifesi olarak bulunuşu hukukî
bakımdan ferdî ve hususî mülkiyeti ortadan kaldırmamakla
beraber, mülkiyet hakkına ve bu hakka bağlı tasarruflara bazı
kayıtlar getirmektedir. Bu cümleden olarak:
1. Mülk sahibinin, mülkünü boş bırakmamak, onu
işletip geliştirmek,
2. Mülk ve gelir muayyen bir miktarı bulunca ve
şartları tahakkuk edince Allah hakkı olarak zekâtını vermek,
3. Cemiyetin ihtiyaç ve zaruretlerini tatmin
maksadıyla "Allah yolunda harcama" yapmak,
4. Mülkiyet hakkını kullanırken başkasına veya
cemiyete zarar vermemek,
5. Malını fâizcilik, hile, aldatma, ihtikâr gibi
gayr-i meşrû yollarla arttırmamak,
6. Malını başka sınıflar aleyhine siyâsî nüfuz ve
baskı âleti olarak kullanmamak,
7. Kendisinden sonra malının başkalarına
intikalinde bâzı tahditlere uymak gibi, tasarruf hürriyetini
sınırlayan mükellefiyetleri vardır.
Şurası asla unutulmamalıdır ki, zekât ve öşür bir
ibadettir; ibadette ise niyet ve ihlâs esastır.
Zirâi ürünler için ödenen zekâta “onda bir”
manasına gelen Öşür, Uşr veya A’şar adı verilir. Ancak, öşür
kelimesine, ayetlerde rastlanmaz ve zirâi ürünlerin zekât oranı
belirtilmez. Bu oranı –aşağıda gelecek- hadisten öğreniyoruz.
Zirâî mahsullerden zekât verilmesi gerektiğinde
–farz oluşunda- birleşen müctehidler, zekâta tâbî mahsullerin
hangileri olduğu hususunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir:
Ebû Hanife'ye göre araziyi değerlendirmek üzere
ekilen ve istifade edilen her mahsul zekâta tâbidir.
Zekâta tâbi olan ve olmayan mahsuller üzerinde
olduğu gibi, zekâtı verilecek mahsulün miktarı mevzuunda da
ictihad farkları vardır: İmam Ebû Hanife’ ye göre toprak
mahsullerinde nisap şartı aranmaz, "mahsul az olsun, çok olsun
zekât gerekir".
İmameyne göre ise, (İmam-ı Yusuf, İmam-ı
Muhammed) arazi ürünlerinde nisap miktarı dokuz yüz elli
kilodur. Bu nisap miktarına ulaşmayan arazi ürünlerinden öşür
alınmaz. Yine İmameyne göre elde bir sene kalmaya dayanıklı
olmayan sebzelerden de öşür alınmaz. Ancak bunların alım
satımından dolayı elde edilen miktar nisaba ulaşır veya bu
miktar ile diğer zekâta tabi ticaret malları, nakitler, altın ve
gümüşün toplamı nisap miktarına ulaşırsa zekâtı verilir.
Ziraat ürünlerinin zekâta tabi olması için,
hasattan sonra bir yıl geçmesi şart değildir. Yıl içindeki her
hasat mevsimi için ayrı ödeme yapılır.
Zekât, tarlanın mülkiyetine değil ekimine
bağlıdır. Buna göre tarlanın mülkiyeti ister özel şahsa, ister
devlete ait bulunsun, onu eken ve mahsul alan kişi zekâtını da
ödeyecektir.
Yine çocuk ve deliye ait araziden çıkarılan
ürünlerin de zekâtı verilir.
Verilecek Miktar:
Bu hususta bize ölçüyü, hadisler vermektedir:
Sulamadaki şekle, daha doğrusu emeğe göre üç şekilde ödenir.
a. Yağmur, nehir, çay ırmak gibi tabii sularla
sulanan topraklarda elde edilen ürünlerde zekât oranı % 10’dur.
Çünkü bu şekilde elde edilen üründe emeğin payı azdır.
b. Kova, dolap veya taşıma suyla sulanan araziden
alınan üründe emeğin payı yüksek olduğundan oran % 5’tir.
c. Öşre tâbi toprak hem yağmur veya ırmak hem de
aletle elde edilen sularla sulanırsa, daha çok kullanılan sulama
şekli esas alınır ve öşür buna göre oranlanarak ödenir. Sulama
türleri eşit olunca – mükellefin lehine olarak- ürünün %5’i
ödenir. Hangi sulama çeşidinin fazla olduğu bilinmezse, ödeme
-ihtiyaten- %10 üzerinden yapılır.
Tohumlar, işçilik, sulama, ilaçlama vb. masraflar
üründen düşülmez. Çünkü özellikle aletle elde edilen sulamaya
dayalı ta-rım ürünlerinde öşrün yarısı (% 5) alınacağı için
miktardaki bu indirim, masrafların bir bölümü-nü veya tamamını
karşılayabilir. Mesela; sulama yapılmayan yerden elde edilen on
ton buğdayın öşrü bir ton iken, sulama yapı-lan yerde bu miktar
yarım tona inecektir. Sulamanın ürünü art-tırdığı ve üstelik
yarım ton da ek-sik öşür verildiği düşünülürse çift-çilerin
sulama, gübreleme gibi verim arttırıcı tarıma teşvik edildikleri
görülür.
Günümüzde arazinin sulama masrafından ziyade
gübre, mazot ve işçilik masraflarının önemli yekün tuttuğu göz
önünde bulundurulursa, bu tür masraflar yapılarak elde edilen
zirai mahsulün de emek ve masrafla sulanan arazinin mahsulüne
kıyaslanması daha uygun olur.
Öşür verilirken, tohumlar, işçi ücreti ve
masraflar üründen çıkarılmaz. Tohum ve masraflara bakılmadan
elde edilen ürünün öşrü verilir.
“Sulama dışında kalan girdilerin zekât
matrahından düşülmesi, geri kalandan sulama usulüne göre zekât
verilmesi gerekir” diyen çağdaş âlimler de vardır.
Ayrıca öşür toprağından bes-lenen arıların
balından da % 10 zekât gerekir.
Maden ve definelere gelince: Toprak altında
gömülü her türlü mala define denir. Maden ise, Allah Teâlâ’nın
yeryüzünü yaratırken yerin altında yarattıklarıdır. Hanefi
mezhebine göre maden ve definelerde nisap söz konusu olmaksızın,
topraktan çıkan miktarın tamamına beşte bir -% 20- oranında
zekât gerekir. Ancak madenlerden sadece altın, gümüş, demir,
bakır gibi ateşte eriyenlere zekât gerekir. Bunun dışında kireç,
tuz gibi katı olduğu halde ateşte erimeyenler ile zift ve petrol
gibi sıvı maddelerin zekâtı gerekmez. Ancak, bu madenleri
işletenler, madenden ellerine geçen paranın zekâtını verirler.
Kaynaklar:
1. İslam’ın Işığında Günümüz Meseleleri,
Hayreddin KARAMAN
2. Fetavâyi Hindiyye.
3. Türkiye Diyanet Vakfı İlmihali.
4. İslam Ahkâmı, Zeki SOYAK.
5. İslam Fıkhı Ansiklopedisi, Vehbe ZUHAYLİ
6. İbadetler İlmihali., Vecdi AKYÜZ.
