TÜRK
İDARE SİSTEMİNİN SERENCAMI-3
8.
Kayırmacılık
Kayırmacılık,
kamu kurumlarındaki ya da bu birimlerle toplumsal çevre arasındaki
ilişkilerde, akrabalık, dost olma, aynı okulda okumuş olmak,
aynı yöreden olmak, aynı siyasi partinin çizgisinde bulunmak
gibi özel ilişkilerin ve ölçülerin, evrensel yönetim ölçülerini
geri plana itmesi halidir.1 Burada söz konusu edilen özel
ilişkilerin kamu hizmetlerine girişte liyakat yerine ikame
ettirilmesi, kayırmacılığın birinci türünü teşkil
etmektedir.
Kayırmacılığın
ikinci türü, kamusal hizmetlerin dağıtımında ihtiyaç ve
yerindelik kriterinden çok, arkadaşlık, oy, partiye
destek ya da ideolojik yakınlık gibi faktörlerin etkili olmasıdır.
Kuralların çokluğu ve memurların vatandaşlara kolaylık sağlama
alışkanlıkları bulunmamasından, ortalama vatandaşlar bu tür
ilişkileri kullanarak, devlet işlerinde kendilerine aracı kişiler
bulmaktadırlar.
9.
Yolsuzluk ve Rüşvet
Yönetimde
yolsuzluk, yapılmaması gereken işlemleri yapmak ya da yapılması
gereken işlemleri çabuklaştırmak karşılığında çıkar sağlamanın
adıdır. Rüşvet, zimmete para geçirme, irtikap, memuriyet görevini
kötüye kullanma gibi haller yolsuzluk kavramı kapsamında değerlendirilir.2
Kamu
görevlilerinin çıkar ve haksız kazanç sağlamalarının en
yaygın yolu “rüşvet”tir. Ya bir zarardan kurtulmak ya da
bir menfaat temin etmek ya da bir işi hızlandırmak amacıyla,
kişiler, bürokratik mekanizmayı kendi lehine çalıştırmak için
rüşvet vermektedir. Rasyonel bir sisteme oturtulmayan bürokrasilerde;
kamu hizmetlerindeki arzın talebi karşılayacak düzeyde olmaması
ya da hizmetlerin zamanında sunulmaması durumlarında daha çok
ortaya çıkmaktadır. Böyle yönetimlerde rüşvet, kamuda yaptırılan
işler için ödenen sabit masraflardan biri haline gelmektedir.
Kişiler kamudaki işlerini hatırlı aracılar vasıtasıyla
halledemedikleri durumda ellerini ceplerine atmaktadırlar.
Gerisini de genel bozulmanın oluşturduğu ortam ve memurun
ekonomik koşulları tamamlamaktadır.3
Aşırı
kuralcılık, otoritenin merkezîleşmesi, hizmet arzının
yetersizliği, yasakçı devlet anlayışı, dînî ve ahlakî
yozlaşma, sosyal yapının bozulması, yönetimdeki gizlilik ve
kapalılık gibi unsurlar yolsuzluk ve rüşveti besleyen en önemli
faktörlerdir.
Kamu
kesiminde bugün en yaygın biçimde yaşanan yolsuzluk türlerinden
ikisi de “rant kollama” ve “kayırmacılık”tır. Rüşvet,
kamu görevlilerinin bireysel suistimali olduğu halde, “rant
kollama” ve “kayırmacılık” “resmi ideoloji-kamu görevlileri-iş
dünyası” arasındaki üçlü ilişki ile ortaya çıkmaktadır.
Cumhuriyetin ilk yıllarında devlet mekanizmasını elinde tutan
batıcı-laik elit kadronun, toplumsal değişim ve dönüşümde
kendilerine yardım edecek bir zenginler sınıfı –burjuvazi-
oluşturmak için devletin imkanlarını belli kesimlere âmâde kılmasıyla
başlayan bu üçlü ilişki hâlen mevcudiyetini sürdürmektedir.
O günlerden bugünlere kamunun birikimleri ve rantlar, devlet
ihaleleri, kredi ve teşvikler, mevki ve kadro tahsisi ve KİT’ler
yoluyla rejime yakın olan kesimlere aktarılmakta, oluşturulan
devlet burjuvazisi palazlandırılmaya devam etmektedir.
Bugün
geçmişten gelen devlet burjuvazisinin yanında değişik baskı
ve çıkar gruplarının veya kişilerin, iktisadî hayatın
devlet tarafından düzenlenmesinden kaynaklanan rantlardan pay
almak için, çeşitli yolsuzluk yöntemleri geliştirdikleri görülmektedir.
Yakın dönemde tanık olduğumuz kamu bankalarının hortumlanması
ya da şirket bünyelerindeki bankaların içinin boşaltılması
yeni versiyon yolsuzluk olaylarındandır. İthalat tarifeleri ve
kotalar, vergi iadeleri, yatırım teşvikleri bu düzenin önemli
araçları durumuna gelmiştir.
Güçlenen
rantiye sınıfı, kamu görevlilerine ve hükümetlere kimi zaman
“suspayı” dağıtarak, kimi zaman siyaseti finanse ederek,
kimi zaman da tehdit ve entrikalarla kendi lehine kararlar aldırmakta
ve bu yolla büyük rantlar elde etmektedirler. Bugün rant
kollamacılık, özel çıkarları toplum çıkarlarının önüne
geçirme anlayışıyla, gücü yeten herkesin başvurduğu bir
menfaat düzeni haline dönüşmüştür. Siyasetçiler, bürokratlar,
işadamları, seçmenler birbirleriyle yarışırcasına özel çıkarlarını
kolladığından, toplum ve millet neredeyse sahipsiz kalmıştır.
Siyasî
ve idarî sistemimizin özü, devletin geniş toplum kesimlerinden
toplayıp biriktirdiği rantları, rüşvet ve yolsuzluk sistemi
ile en üst makamlardan başlayıp, miktarı ve derecesi azalarak
alt kademelere doğru dağıtılması ilkesine dayanmaktadır.
Yolsuzluk bulaşıcı bir hastalık haline gelmiştir. İnancın küçümsenmesi,
değer yargılarının dejenere olması, maddeciliğin yaygınlaşması
bu hastalığı körüklemektedir. Hastalık aileyi, arkadaş ilişkilerini
hatta inançları içine alarak genişlemektedir. Zaten uygulanan
modernleşme ve batılılaşma politikalarıyla geleneksel ahlak
ve inanç normları reddedilmiş ve bunların yerinin ideolojik değer
yargıları ile doldurulması yoluna gidilmiştir. Şimdi bu
ideolojik değerlerin de yıkılmasıyla boşlukta kalan, değerleri
ve inançları yok olmuş dejenere bir toplum ortaya çıkmıştır.
Bu nedenle bu sistemi ıslah etmek azmiyle yola çıkan siyasetçi
ve yöneticilerin işleri oldukça zor gözükmektedir. Hele de
politikanın insanı bozucu ve çürütücü etkisi düşünülürse,
bu zorluk daha iyi anlaşılacaktır.
Her
türlü yolsuzluk, rüşvet ve hukuka aykırı muamelelerin sona
ermesinin ilk şartı, öncelikle devletin üst makamlarını işgal
edenlerin, daha sonra da tüm toplum kesimlerinin hak, hukuk,
helal, haram konusunda hassasiyet sahibi olmalarıdır. Yapılması
gereken, bir yandan merkezî idarenin ele geçirdiği rantı
hakkaniyet esasına göre tüm topluma yayacak bir idari mekanizma
oluşturulması ve işletilmesi; diğer yandan ise kaybedilen
ahlak ve inanç değerlerini topluma yeniden kazandırmanın
yollarının aranması ve bulunmasıdır.
10.
Teknokrasi
Devletin
yapı ve fonksiyon olarak büyümesi; örgüt, yönetim,
hizmetlerin işleyişi, koordinasyon ve halkla ilişkiler bakımından
bir takım sorunlar ortaya çıkarmıştır. Bu büyüme her şeyden
önce onun yürütme organı olan kamu yönetimi teşkilatını
büyütmüştür. Buna bağlı olarak kamu yönetimi, kendi içinde
karmaşık ve teknik bir nitelik kazanarak, isabetli siyasî ve
idarî kararların alınması için yeni bilimsel ve teknik yöntemlere,
ekonomik, sosyal, mâlî, hukukî ve istatistikî bilgilere ihtiyaç
hissetmiştir. Böylece yönetim teknik bir hüviyete bürünerek
teknokrasiyi doğurmuştur. Bilginin ve uzmanlığın giderek gelişmesiyle
bugün, kamu kurumlarında kararlar, büyük oranda doğrudan veya
dolaylı bir biçimde uzmanlar tarafından alınır hâle
gelmiştir. Yönetim teknokratların etkisi altına girmiş,
uzmanlık bilgisine daha fazla bağımlı duruma gelmiştir.4
Bu durum teknokratlara, hem hiyerarşik hem de işlevsel olarak
idare karşısında güçlü bir otorite sağlamıştır.
Teknokratlar
kazandıkları iktidar alanlarında, toplumun yerleşik değerlerinden
farklı ve tamamen kendilerine özgü yeni bir değerler sistemi
üretiyorlar. Bu değerler sistemine göre hiyerarşisi oluşan
otoriter örgütlenmeleri tercih ediyorlar. Kişi hak ve hürriyetlerinden
çok üretimin artırılması üzerinde duruyor, anayasa ve
yasaların fazla özgürlükçü olmasından şikayetçi
oluyorlar.5
C.
Sonuç
Türkiye’nin
yönetim sistemi “halka güvenmeme, halktan gelecek tehlikelere
karşı rejimin ideolojik niteliğini koruma” anlayışı üzerine
kurulmuştur.6 Sistemin kurucusu olan askerî ve sivil bürokratlar,
tasarladıkları siyasî ve sosyal modeli kısa dönemde hakim kılabilmek
için, halkı yönetim mekanizmasının dışında tutmayı uygun
gördüler. Bu nedenle ülkeyi yöneten makamlar ile halk arasında,
idarenin mutlak üstünlüğüne dayalı tek yönlü bir sistem
oluştu. Yöneticiler, vatandaşı hiyerarşik astları olarak görmekte
ve onlara emir-komuta mantığı ile muamele etmektedir.
Tanzimat’tan bu yana yürürlükte olan bu mantığın en
olumsuz sonucu, devlet ile vatandaş arasındaki güvenin bir türlü
kurulamamasıdır.
Diğer
yandan, Dünyada olduğu gibi ülkemizde de devletin büyümesi ve
yükünün artması, onu sevimli kılmamış, aksine imajının
giderek olumsuzlaşmasına neden olmuştur. Vatandaş olarak halk,
kamu yönetimini sorun çıkaran bir örgüt; müşteri olarak
ise, verimsiz ve bürokratik bir yapı biçiminde değerlendirmiştir.
Siyaset bürokratikleşmiş; bürokrasi ise politikleşmiştir. Bu
gelişme karşısında bireyin gücü zayıflamış; yapı ve
kurallar ön plana çıkmıştır. Kuralların eylemler üzerine
hakimiyeti söz konusu olmuştur. Sistem, adeta insansız bir
modele dönüşmüş; insanî vasıflarını yitirmiştir.
Bu
sorunlar, ülkemizde 1980’lerde, diğer ülkelerde ise daha
evvel yürürlüğe konulan “özelleştirme”, “devletin küçültülmesi”
ve “bürokrasinin azaltılması” politikalarıyla giderilmeye
çalışıldı. Batılı gelişmiş ülkeler bu konuda kısmen başarılı
oldular. Buna rağmen bugün de, az veya çok, siyasî ve ekonomik
sistemleri ne olursa olsun - liberalizmin uygulandığı ülkeler
de dahil- bütün ülkelerde söz konusu sorunların varlığını
sürdürdüğünü gözlemlemekteyiz. Ülkemizde ise, yakın dönemdeki
tüm çabalara rağmen bu alanda gözle görülür bir başarının
sağlandığını söyleyemeyiz.
Fakat
şunu da belirtmek gerekir ki, dünyadaki değişmelere paralel
olarak Türkiye de hızlı bir değişim sürecine girmiştir. Önceleri
dokunulmaz kabul edilen ve tartışılmasına izin verilmeyen pek
çok konu, bugün tartışılmakta ve eleştirilebilmektedir.
Siyasî rejimi koruma adına uygulanan çok yönlü yasak ve sınırlamalara
rağmen, toplum kendiliğinden bunları aşarak, çok sesliliği
dillendirmeye ve siyasî rejimin üzerine giydirdiği deli gömleğinden
kurtulmaya başladı. Toplum her yönüyle devletin önüne geçti;
doğal mecrasını bulma ve tarihî çizgisiyle buluşma yolunda
önemli mesafeler aldı. Sınırlı sayıdaki değişim karşıtının
yaygaralarına rağmen Türkiye’de, “devletin faaliyet alanının
sınırlanması”, “sivil toplumun güçlendirilmesi ve sivil
hayatın üzerindeki resmi denetimin azaltılması”, “yasakçı
hukuk düzeninin değiştirilmesi” yönünde taleplerin arttığı
görülmektedir.
Dipnotlar:
1-
Cemil OKTAY; Yükselen İstemler Karşısında Türk Siyasal
Sistemi ve Kamu Bürokrasisi, Der Yayıncılık, İstanbul-1997,
s.150
2-
ERYILMAZ; Kamu Yönetimi, a.g.e., s.237
3-
OKTAY; Yükselen İstemler Karşısında Türk Siyasal Sistemi ve
Kamu Bürokrasisi, a.g.e., s.216
4-
Metin KAZANCI; “Teknokrat Tanımı Üzerine Bir Deneme”, AİD,
C:5, Sayı:4, Aralık-1972, s.14-18
5-
KARATEPE; Siyaset ve Bürokrasi Gündemi, a.g.e., s.49
6-
KARATEPE; Siyaset ve Bürokrasi Gündemi, a.g.e., s.75
