İnsanın
Fıtratında Asıl Olan İman mı, Yoksa İnkâr mıdır?
Kur’an,
varlıkları iki temel sınıfa ayırır. Birincisi her şeyin
sahibi ve yaratıcısı olan Allah (cc), ikincisi ise Allah’ın
yarattığı varlıkların hepsi. Bu varlıklar, sünnetullah çerçevesinde
Allah’ın ilim, irade ve fiilleri ile mevcudiyetini sürdürürler.(1)
Her varlık türünün ayrı, hususî fıtratı, temel özellikleri
olduğu gibi, yedi kat semada, arzda ve onların arasında ne
kadar varlık varsa, hepsinin bir de genel fıtrî yapısı vardır.
Kur’an bu genel yapılanmanın Allah’ı tenzih, tesbih, itaat
ve ibadet olduğunu haber veriyor. Bu hususun ayetlerde, geçmiş,
gelecek ve hal zaman kipleri ile bildirilmesi, eylemin sürekli
olduğunu göstermektedir.(2)
Kur’an,
dağların ve kuşların Hz. Davut’un zikrine ve tesbihine iştirak
ettiklerini bildiriyor.
“(Ama
sen yine) onların söyledikleri her şeye sabırla katlan ve güçlü
bir iradeye sahip bulunan kulumuz Davud’u da hatırla! O, her
zaman bize yönelirdi.(Ve bunun için) her sabah ve her akşam sınırsız
kudret ve egemenliğimizi anarken dağları o’na eşlik
ettirirdik ve (aynı şekilde) bölük bölük kuşları da..
Bunlar (hep birlikte) O’na (kendilerini yaratmış olana) tekrar
tekrar yönelirlerdi.”(Sad,17-19). Bu ayetler bütün mahlukatın
genel fıtratının Allah’a ibadet üzere yaratıldığını göstermektir.
Cansızlar
ve hayvanlar dahi, Allah’ı bilmek O’na ibadet etmek(3),
O’nu tenzih ve tesbih etmek üzere yaratılmışsa, cansız varlıklardan
ve hayvanlardan çok daha şerefli olan insanın, daha evla bir
yol ile, Allah’ı birlemek ve sadece O’na ibadet etmek
üzere bir tabiatla yaratılmış olması gerekmez mi? İnsanların
tamamının veya bir kısmının küfür fıtratı üzere yaratıldığını,
bunu değiştirmenin mümkün olamayacağını söylemek,
Kur’an’ın tanıttığı uluhiyyet inancını, insanın fıtratının
nasıl bir yapıya sahip olduğunu anlayamamaktan kaynaklanmaktadır.
“Hiçbir
doğan çocuk yoktur ki, fıtrat üzere doğmuş olmasın. Sonra
onu annesi babası yahudileştirir, hıristiyanlaştırır veya
mecusileştirir...”(4)
Eğer
yukarıdaki iddia doğru olsaydı, hadis-i şerifin devamında
“...veya anne ve babası onu müslüman yapar” ibaresi olması
gerekirdi.(5) Böyle bir ibarenin olmaması salim fıtrat
ile İslam’ın özdeş olduğunu, fıtrat saptırılmazsa her
insanın ilahî hidayeti bulacağını ifade eder.
“(Rasulüm!)
Böylece Sen batıl olan her şeyden uzaklaşarak yüzünü kararlı
bir şekilde (hak olan) dine çevir ve Allah’ın insan bünyesine
nakşettiğine uygun davran (ki); Allah’ın yarattığında bir
bozulma ve çürümeye meydan verilmesin. Bu, sahih (bir) din(in
gayesi)dir; ama çoğu insanlar bunu bilmezler.”(Rum 30/30).
Ayetteki
“fıtratullah” kelimesi Nesefî, (ö.710/1310) ve İbn Kesir (ö.774/1372)’e
göre, Allah’ın insanları kendi bilgisi ve tekliğini,
kendinden başka bir ilah bulunmadığını bilme liyakati üzere
yaratmış olduğu, anlamına gelmektedir.(6) Kadı Beydâvî
(ö.692/1293)’ye göre “fıtratullah” Hakkı kabul etme ve
Onun ruha sinmesidir. Zira Allah mükellefleri tevhid inancı ile
inanmak ve O’na itaat edecek bir tabiat üzere yaratmıştır.
Ancak o serbest bırakılırsa tevhidde karar kılar.(7)
Ebus-Suud (ö.982/1574) bu kelimenin siyak ve sibakını dikkate
alarak İslam dini üzere olmak, özümüzü ve varoluşumuzun
kumanda merkezini ve kadrosunu buna tahsis etmek; bunu kesintiye uğratmadan
devam ettirmek(8), şeklinde açıklıyor.
Görüldüğü
gibi insanlar için Allah’ı tanıma, O’nun birliğine inanma
ve Hakka boyun eğme meselesi, yalnızca bilimsel delillerle elde
edilecek sırf nazarî bir bilgi meselesi olmayıp, kendi fıtratında
var olan ve iç gözlem (şuhudu’n-nefsi) ile kendini duyma ve
kendi benliğini tanıma şuuru ile birlikte, kendi varlığında
gerçekleşmiş olan, kesin bir tanımadır. Ancak ulûhiyeti tanıma,
kendini tanıma gibi açık seçik değildir. Kişinin kendini tanımasının
altında yatan gizli bir şuurdur ki; açık bilinç ile duyulup
farkına varılması, dikkatini kendi içinde keskinleştirmeye
veya içten ve dıştan gelen bir uyarıcıya muhtaç olan bir
farkına varmadır. Başka bir ifadeyle, insanın sezgi yoluyla
duyduğu, bilinç yoluyla farkına varamadığı bir takım derin
olgular var ki, bir veya mükerrer uyarıcılar sayesinde onun
farkına varır. İşte insan fıtratındaki Allah inancının
temeli budur.(9)
İnsan,
gözünün önünde açılmış bulunan kainat kitabına ibretle
bakarak, sahibini aramak ve bulmak fıtratında yaratılmıştır.
Büyük küçük sayısız olaylar karşısında etkilenmemek, bu
kudretin sahibini arayıp bulmamak, bir insan için kabil değildir.
İnsandaki menfaati celbetme, zararı defetme duygusu da Allah’ın
rububiyyetinin, insan ruhundaki yansımalarından birisidir.
Menfaat ve zarardan birini seçme ile karşı karşıya kalsa,
insan fıtratı ona birinciyi tercih ettirir. Bu da sonuç itibarı
ile her türlü fayda ve zarara kudreti yeten yaratıcıya iman
demektir.(10)
Çocuk
psikolojisi ile ilgili yapılan araştırmalar, korunma, sığınma
ve kabul görme gibi duyguların, çocukta erken dönemden
itibaren belirdiğini göstermektedir.(11) Temelde faydaya yönelme,
zarardan kaçınma olarak sayabileceğimiz bu duyguların
gerisinde de insanın fıtratında mevcut olan, her şeye gücü
yeten, yüce bir yaratıcıya inanma ihtiyacı olduğunu görmekteyiz.
İnsanda
iki gözün bulunması asıldır. Bununla beraber anadan doğma görme
özürlü olanlar da bulunabilir. Fakat bu durum insanların üzerine
yaratıldığı asıl fıtrat değil, arazî olarak kabul edilmesi
gereken, cüzî ve ferdî bir yaratılıştır. İnsan hakikati,
onsuz da gerçekleşir. Kişinin yaratılışındaki bir organında
her hangi bir sebeple eksiklik bulunabilirse de asıl fıtrat,
sahih ve salimdir. Gözün fıtratı, Allah’ın varlığının
delillerini görmektir. İyi göremeyen bir göz, arazî bir
sebeple hasta demektir. Bunun gibi, bütün vücut organlarının
yaratılışında esas olan bir fıtrat vardır. Ona organın
fonksiyonu, fizyolojisi veya garizası denir.
İnsanın
maddî yapısında olduğu gibi nefsinin bütün meyillerinde de böyle
yaratılış hikmetine doğru esaslı bir gariza vardır. Ona da fıtrat
denir. Bu fıtrat da hep Hakka ve hayra yönelik bir istikamet
takip eder. İnsanın acıkması, yemeye ve içmeye olan meyli, yaşamak
için kendine lazım ve faydalı olanı almak içindir. Yoksa
zehir yutmak veya kuru bir zevk için midesini bozmaya yönelik değildir.
O zaman fıtrat bozulmuş, dalalete düşülmüş olur. İnsan ruh
ve zekasının aslî fıtratı da Hakkı tanımak ve Yaratanından
başkasına kul olmamak içindir.(12)
“Her
doğan fıtrat üzere doğar. Öyle iken ebeveyni onu yahudileştirir
veya hıristiyanlaştırır veya mecusîleştirir. Nitekim hayvan
derli toplu yavrular, sizin develeri ürettiğiniz gibi. Onlarda
hiç azası kesik bulur musunuz? Sonra onların azasını siz
kesiyorsunuz.”(13)
Hadis-i
şerif, insanın maddî ve manevî yapısının, sahih ve salim
olduğunu ifade ediyor. Bedendeki değişiklikler sonradan olduğu
gibi, rûhî fonksiyonlar da toplumsal şartlarla oluşan eğitim
çerçevesinde, adetlerin cereyanı içinde ya bozulur ya da güzel
bir gelişme ile kemâle ulaşır.(14) Âhirette
cennet veya cehenneme varış da bu iki neticeye göre olmaktadır.
Haram
kılma, mübah sınırı aşılınca ortaya çıkmaktadır. Yani
insan için güzellik ve hayır asıldır; çirkinlik ve şer, güzellik
ve hayırdan uzaklaşma durumunda söz konusu olur. Daha da önemlisi,
iman söz konusu olunca, tevhide göre Allah’a iman esas, her türlü
küfür ise sapmadır. Bir bakıma bu sapmalar, asıl olanların
bilinmesi ve anlaşılması için zorunlu sayılabilir. Zira çirkinlik
olmasa güzelliğin, şer olmasa hayrın, küfür olmasa imanın kıymeti
bilinemezdi.(15) O halde önemli olan husus cüz’î olanın
yaygınlaştırılmaması ve asılları kapatmamasıdır.
*
Dicle Üniv., İlahiyat Fak., Öğretim Üyesi
1-
Zeydan, Abdu’l-Kerim es-Sünen, s. 21-25.
2-
İbn Teymiyye, Takiyyuddin Ahmet, fi’l-Kelâm ale’l-Fıtra,
min Mecmuati’r-Resaili’l-Kubra, (Basım yeri belli değil),
1323, s. 323.
3-
Bkz. Zariyat, 51/56; İbn Teymiyye, fi’l-Kelâm ala’l-Fıtra,
s. 321-324.
4-
Müslim, Bab no: 6
5-
İbn Teymiyye, fi’l-Kelâm, ale’l-Fıtra, s. 319.
6-
Nesefi, Ebu’l-Bereket, Medariku’t-Tenzil ve Hakaiku’l-Tevil,
Daru’l-Eda, İst. 1993, III/ 930; İbn Kesir, İsmail b.
Ömer, Tefsiru’l-Kur’an’i’l-Azim, Daru İhya-i Kutubi’l-Arabiyye
Mısır , ts., I / 432.
7-
el-Beydavi, Kadı, Nasuriddin, Envaru’t-Tenzil ve Esraru’t-Te’vil,
Der Saadet, İst. 1314, II/ 246.
8-
Ebu’s-Suud Muhammed b.el-Amadi, İrşadu’l-Akli’s-Selim,
Beyrut, ts. VII/ 60.
9-
Elmalılı, a.g.e., IV / 2325.
10-
İbn, Ebi’l-İzz Ali İbn Ali İbn Muhammed, Şerhu’l-Akideki’t-Tahaviyye,
Tahk., Abdullah İbn Abdi’l-Muhsin-Şuayb el-Arnavut, Müessesetü
Risale, Beyrut,1993, s. 35.
11-
Yavuz, Kerim, Çocukta Dini Duygu ve Düşüncenin Gelişmesi, Ank.,
1987, s 43, 130
12-
Elmalılı, ae., VI / 3823-3824; Ebu’l-İzz, a.g.e., s.
35.
13-
Müslim, Kader Bab no: 6; Ahmed b. Hanbel, III / 435,
II / 315.
14-
Elmalılı, a.g.e., VI / 3824.
15-
Abduh, Mustafa, Eseru’l-Akide fi Menheci Fenni’l-İslami,
Daru’l-Işrak, Beyrut, 1990, s. 87; Ebu’l-İzz, a.g.e., s.
314; Allah’ın iradesiyle küfrün var olmasının hikmetleri için
bkz. Ebu’l-İzz, ae., s. 328-332.
