Kur’ân-ı
Kerim’e Göre Bilimsel Düşüncenin Temelleri-2
Bilgi
Üretmenin Ön Koşulları
Bilgi
üretebilmenin iki temel şartı vardır. Biri ilmî merak ve
tecessüs, diğeri ise âlemde kaosun değil, belli yasalara göre
işleyen bir düzenin hakim olduğu fikri. Her insanda belli
seviyede fıtraten mevcut olan ilmî merak ve tecessüsü harekete
geçirmeden ondan düşünme ve akletme kabiliyetlerini kuvveden
fiile aktarması beklenemez. Aynı şekilde âlemde belli yasalara
göre işleyen bir düzenin, sürekli tekrarlanan fenomenlerin
mevcûdiyetini kabul etmeyen bir insanın da bilimsel yasalara ulaşma
yolunda verimli bir gayret içerisinde olması düşünülemez.
Kur'ân’da
yeralan “Devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine,
dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına
bakmazlar mı?”(22) gibi insana etrafındaki varlıklara
ve fenomenlere bakmasını tavsiye eden yüzlerce âyet ondaki ilmî
merakı kamçılamak ve onu kâinat üzerinde tefekküre sevketmek
amacını taşırken, “O ki birbiri ile ahenktâr yedi göğü
yaratmıştır. Rahmân olan Allah’ın yaratışında hiçbir
uygunsuzluk göremezsin. Gözünü çevir de bir bak, bir bozukluk
var mı?”(23) , “Biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık”(24)
gibi bir çok âyet de evrende kaosun değil, belli kurallara göre
işleyen bir nizamın hakim olduğunu bildirir. Yine “O her an
yaratma halindedir”(25) âyetinden de yüce Allah’ın
evrendeki bu düzenin işleyişini kontrol ettiğini ve belli bir
güne kadar onun kusursuz işleyişini teminat altına aldığını
anlamaktayız.
Kur’an’a
göre âlem, bilgi, kudret, irade ve rahmet sahibi bir yaratıcının
eseri olup belli kanunlarla (sünnetullah) aksamadan işlemektedir.
Âlemin böyle bir varlık tarafından yaratılmışlığı fikri
beraberinde şu görüş ve inanışları da getirir: a) Mademki
âlem yaratılmıştır; o halde o zorunlu değil, mümkündür. Mümkünlerin
bilinmesinde tutulacak yol ise empirik bir faaliyettir. b) Mademki
âlem her şeyi bilen, her şeye gücü yeten bir yaratıcı tarafından
yaratılmıştır; öyleyse orada düzen ve gayenin olması kaçınılmazdır.
Kur’an’a göre âlemde hiçbir şey boş ve mânâsız değildir.
Her şey yaratıcısının varlığına işaret eden bir delildir.
Dünyada görülen nizamın teminatı ise bizzat Allah’tır. c)
Madem ki âlem mahluktur; o halde orada bulunan hiçbir şeye ilahî
güç atfedilemez. Dolayısıyla Allah’tan başka hiçbir şey
dua ve ibadete asla layık değildir.
Kur’ân
sürekli biçimde insanları bitkiler, hayvanlar, fenomenler ve
kainattaki düzen üzerine tefekküre davet etmesindeki espiri de
şu olabilir: Sosyal bilimlere nazaran tabiî bilimlerde kural ve
düzen daha net hissedilmektedir. Bu yüzden tabiî bilimler alanında
işleyen bilginler kâinatın ötesinde onu idare eden yüce bir
Kudretin varlığına inanmaya daha yakındırlar. Nitekim ünlü
psikolog James H. Leuba’nın 1914 ve 1933 yıllarında yaptığı
iki ayrı araştırmaya göre bilim adamları arasında fizikçiler
inanmada ilk sırayı işgal etmektedir.(26) Çünkü bir
bilim adamı evrene baktığı zaman orada bir düzen, bir tertip
görüyor. Âlemin bu yapısı ve anlaşılırlığı bilim için
esastır. Newton ve Einstein’e göre âlemin bizatihi anlaşılırlığı
“mucizevî” bir karakterdedir. En büyük mucize (burada genel
geçer kanunları ifade etmektedir), âlemde bu derece yüksek bir
nizamın görülmesidir. Einstein, 1952’de eski arkadaşı
Maurice Solovin’e yazdığı bir mektupda ilmi teorilerin esasen
âlemdeki a priori düzen üzerine kurulduğunu ifade etmiştir.
Newton’a göre Allah, âleme daima müdahele ederek oradaki
nizamı temin etmektedir.(27) Einstein’in tabiî kanunları
mucize kelimesiyle ifade etmesi Kur’ân’ın bu konudaki
espirisine de uygun düşmektedir. Nitekim Kur’an’da da âlemdeki
düzen ve onun düzenli işleyişi, insanı Allah’a götüren âyetler
olarak nitelenmiştir.
Bilginin
İmkanı Meselesi
Çağdaş
felsefede Epistemoloji (bilgi teorisi) kavramı ile ifade edilen
disiplinde en yoğun tartışmalara sahne olan temel
problematikler arasında bilginin imkanı, değeri ve kaynakları
meselesi ön planı işgal etmektedir. Beşerî bilgi, insanlık
tarihi kadar eski olsa da, bilgi olayını inceleme hadisesi, yani
bilgi problemi, felsefî düşüncenin ortaya çıkışıyla başlar.
Eski Yunan felsefesinden günümüze kadar en hummalı tartışmalara
sahne olan bilgi problemi, bilginin kaynağı ve değeri ile
ilgili araştırmalar ve bu çerçevede insan zihni ve kavrama
melekesi hakkında yapılan tartışmalar, İ. Kant’ın
(1724-1804) insan aklı ve bilgisine yönelttiği tenkitlerin de
hareket noktasını oluşturur.
Bilginin
imkanı meselesine Kur’ânî perspektiften bakılırsa, Kur'ân’da
yeralan duyma, algılama, düşünme, kavrama ve inanma
hadiselerine ait binlerce âyetin, bilginin insan için mümkün
olduğu gerçeğini açık bir şekilde belgelediği görülür.
Bununla birlikte bilgi problemi muhtemelen Grek felsefesinin
tesiriyle İslam felsefesi ve Kelâm disiplinlerinde de tartışılmıştır.
Meseleyî dinî ve ilmî bakış açısından değerlendiren İslam
bilginleri, insan için bilginin mümkün olduğu üzerinde önemle
durmuşlar, Sûfistâiyye (Sofistler) adı altında inceledikleri
felsefî akımların, objektif bilginin imkanından kuşku duyan
veya onu tamamen imkansız gören septik (kuşkucu) ve relativist
(izafiyetçi) yaklaşımlarını şiddetle eleştirmişlerdir.
Onlar “Eşyanın (Varlıkların) hakikatleri sabittir” derken,
varlıkların objektif ve bilinebilir bir gerçekliğe sahip olduğunu
belirtmek, dolayısıyla esasen insan için bilginin mümkün olduğunu
vurgulamak istemişlerdir.(28)
Kur’ân,
değer açısından da zannî ve yakînî (kesin) bilgilerden ve
yakînî bilginin de bir kaç kategorisinden bahseder. Bu bağlamda
zannî bilginin hareket noktası yapılmasını tenkit ederken
“bilgide kesinlik” mefhumunu öne çıkarır. İlme’l-yakîn
(kesin zihnî bilgi), ayne’l-yakîn (kesin açık seçik gözlem),
hakka’l-yakîn (tecrübe, bilginin yaşanarak tahakkuku)
terimlerinin geçtiği âyetler bu bakımdan dikkat çekicidir.(29)
Diğer taraftan zan, şek ve reyb gibi bilgide kuşkuyu ifade eden
terimlerin geçtiği âyetlerde(30) de ters yönden “bilimsel
kesinlik” ön plana çıkarılmak istenmiştir.
Bilgi
Vasıtaları
Bilgi
teorisinde üzerinde durulan en önemli konulardan biri de
bilginin kaynağı problemidir. Bu konu ile ilgili olarak Kur’ân’da
mutlak bilgi kaynağı olarak vahiy başta olmak üzere, duyular,
akıl yahut bunun ötesinde sezgiye işaret edilmiştir. İnsan
zihninin başlangıçta bir tür “boş levha” (tabula rasa)
olduğunu haber veren Kur’ân aklı yapan şuur muhtevalarının
tecrübelerle sonradan oluştuğuna işaret eder. Bu bağlamda
Kur’ân’da yer yer göz, kulak ve kalbin (bazan “fuâd” şeklinde)
birlikte anılması yanında özellikle kalbin akledici
fonksiyonunun vurgulanması önemlidir.(32)
Vahiy
mutlaktır. Duyu ve akıl idrakleri ise onu destekleyen ve doğrulayan
tecrübî ve nazarî bilgilerdir. Ancak duyu ve akıl idrakleri
mutlak değil, izafîdir. Psikolojik unsurların, sosyal ve doğal
çevre faktörlerinin etkisinden bağımsız olarak işlemesi son
derece zordur.
Yine
Kur’ânî noktadan hareketle özellikle Kelâm disiplininde
bilgi vasıtaları, duyumculuk ve akılcılık felsefî akımlarında
olduğu gibi kesin bir sınırlandırmaya gidilmeksizin “Bilgi
edinme yolları (esbâbü’l-ilm)” başlığı altında
incelenmiş ve bunlar haber-i sadık (doğru haber), akl-ı selîm
(sağlıklı akıl) ve havâss-ı selîme (sağlıklı işleyen
duyular) şeklinde tesbit edilmiştir.
Haber-i
sadık, realiteye uygunluk şartı gerçekleştiği için doğru
bilgidir. Bu haber ya yalan söylemek üzere bir araya gelmeleri
imkansız bir topluluk (mütevatir haber) yahut da mucizelerle
teyit edilmiş bir peygamber tarafından bildirildiği için doğrudur
ve kesinlik ifade eder. Duyularla elde edilen bilgi ise zorunludur
(zarûrî). Akıl yürütme (nazar) ise kazanılmış (iktisâbî)
bilginin kaynağıdır. Akıl ile elde edilen bilgi ya zorunludur
(yani aklın doğrudan doğruya verisidir) veya nazarîdir (yani
akıl yürütme ile elde edilir).(33)
Kur’an’da
en sık kullanılan ve üzerinde en çok durulan bilgi, ilahî
bilgidir, yani bizzat Allah’ın verdiği bilgidir. Kuşatıcı
bilgiye sahip olan yüce Allah’ın bilgisi mutlak ve
objektiftir. Hiçbir şey onu sınırlayamaz. Bu anlamda bilgi
(ilim) kavramı, tek gerçek olan hakka, hakikate dayandığı için
mutlak ve objektif bir gerçekliğe sahiptir. Mutlak bilgi sahibi
yüce Allah’tan gelen bir hakikat olarak Kur’an’ın kendisi
de başlı başına ilmî kanıt olma özelliğine sahiptir.
“Sana ilim (Kur’ân) geldikten sonra onların heveslerine
uyma...”(34) âyetinde ilim, “Ey insanlar size
Rabbinizden bir burhân (Kur’ân) geldi”(35) âyetindeki
burhan kesin ve kanıtlanmış bilgiyi ifade eder. İlâhî bilgi,
beşerî bilgiye kılavuzluk eder. Öncelikle Kur'ân, muhatabı
olan insanı düşünme ve bilme kabiliyetleri ile donatılmış
bir varlık olarak tasvir eder. Vahyedilmiş bilgi, insanın bilme
eylemini iyiye, güzele ve daha mükemmele sevkeden nihâî ve
mutlak bir karaktere sahip olan ilke ve hükümleri ifade eder.
Kur’ân’da
vahyedilmiş bilgiden başka ayrıca tecrübî bilgiler ve bunun
vasıtalarına da sık sık işarette bulunulmuştur. “Gökte ve
yerde olan şeylere bakın”(36) , “Yeryüzünde gezip dolaşın,
Allah’ın ilk defa varlıkları nasıl yarattığına bakın”(37)
“Onlar deveye bakmazlar mı ki, nasıl yaratılmıştır”(38)
meâlindeki âyetler insanları açık şekilde tabiat üzerinde düşünmeye
sevketmektedir. Kur’ân’da bunlar gibi düşünme, araştırma,
tefekkür etme ve aklı kullanmaya teşvik eden daha yüzlerce âyet
mevcuttur. Meselâ akıl ve aklı kullanmayı öngören âyetlerin
sayısı 65, diğer taraftan bilgisizlik ve cahilliği yeren âyetlerin
sayısı da 25 civarındadır. İnsanın kendi başına mahiyetini
düşünüp kavrayabileceği konulara bakmayı emreden 350, yeryüzünü
araştırmaya teşvik eden 50 kadar âyet vardır. Pozitif
ilimlere işaret eden âyetlerin toplam sayısı ise 750 civarındadır.(39)
Bu âyetlerde Kur’ân genelde temel ilkeler vermekte birlikte
insanın ana rahminde yaratılış merhaleleri gibi bazı
konularda ayrıntıya girdiği de görülmektedir. Ama genel
olarak Kur’ân bir ayrıntılar kitabı değil, ilkeler ve
kurallar kitabıdır. O, pozitif bilimlere dair ayrıntıların
tesbit ve tetkikini esasen insanlara yüklemektedir. Bunun için
de akıl, tecrübe ve gözlem gibi objektif bilgi yöntemlerini
benimseyip insanın yanlış üzerinde ısrarına yol açan bağnazlık,
zan ve taklid gibi bilimsel anlayışla bağdaşmayan hususları kötülemektedir.(40)
Müslümanların
bir kuşaktan diğerine naklettikleri vahiy eksenli bilgilere naklî
ilimler (ulûm-i nakliyye), insanın Allah vergisi olan zeka ile
akıl ve mantık seviyesinde elde ettikleri bilgilere ise aklî
ilimler (ulûm-i akliyye) denir. Bunlara ayrıca hakikatın tadılması
(zevk) ve doğrudan idrâkindan (keşf) doğan irfan ve hikmeti de
eklemek gerekir.(41)
Sonuç
olarak denilebilir ki müslümanların kutsal kitabı Kur’ân,
asla bilgi ve bilimsel düşünceye karşı tavır almamış,
aksine bir çok âyetinde önemle bilgiye teşvik etmiş ve âlimleri
övmüştür. Kur’ân’ın bilime ve bilim adamlarına atfettiği
büyük değer sayesindedir ki, Avrupa’nın kara bir barbarlık
içinde bocaladığı bir devrede İslamiyetin hakim olduğu coğrafyalarda
İstanbul, Bağdat, Kurtuba, Buhâra gibi dünyayı aydınlatan
ilim merkezleri kurulmuştu. İslam’ın çağdaş bilim ve
medeniyete katkısını çağdaş düşünürlerden Prof. E. F.
Gautier (1864-1940) ‘Moeurs et Coutumes des Musulmans’ adlı
eserinde şu sözleriyle ifade etmiştir: "Rönesansın ilk
kekeleme anları öyle bir devre rastladı ki, barbarlıktan
uyanmakta olan Avrupa, İslam medeniyetine bitkin bir hürmetle
bakmaktaydı. Taklidi imkansız bir örnek karşısında
cesaretini kaybeden Batı’nın kolları sarkıyordu.”(42)
İslam’da
amaç bakımından dinî ve aklî ilimler arasında kesin bir ayırım
yapmak mümkün değildir. Bütün ilimler kendilerine ait
kavramlarla marifetullah (Allahı tanımak) ve tevhidullahı
(Allah’ı birlemek) telkin etmektedirler. İslamî eğitim
modeli bu birliğe dayanarak Afrika’dan Endülüs’e kadar yayılmıştır.
Böylece Helenizm ile modern dünya arasında bir geçiş olmaktan
başka kendisi de başlı başına bir medeniyet ve kültür dünyası
kurarak üçüncü ve en zengin halkayı oluşturmuştur. Nitekim
Philip Hitti: “İslam medeniyetinin modern dünyaya en büyük
yardım ve hediyesi ilimdir”, R.V. Bodley de: “Rönesansı İslâmiyete
borçluyuz” gibi sözleriyle bu gerçeği dile getirmişlerdir.
Çağdaş düşünürlerden W. M. Watt da yakın dönemlerdeki
gelişmeler neticesinde Orta Çağ hıristiyan yazarlarının çizdikleri
İslam tablosunun tamamen iftira olduğunu, İslam’ın Batı
bilimsel düşüncesine yaptığı tesirin kasıtlı olarak ya küçümsendiğini
ya da görmezlikten gelindiğini itiraf etmek zorunda kalmıştır.(43)
Kur'ân
ve bilim esasen aynı dünyayı anlatmayı ve yorumlamayı amaç
edinmişlerdir. Bilim varlıkların sadece maddî duygularımıza
hitap eden yönlerini ve onların yapısal fonksiyonlarını
yorumsuz olarak incelemeye çalışırken, İslam bu çalışmalara
ruh ve anlam kazandırır. Dış dünyayı iyi ve kötü, sevgi ve
nefret gibi insânî ve ahlâkî değerlerle yorumlar. O nedenle
Franz Rozelthal’ın da haklı olarak belirttiği gibi hiçbir
inanç sisteminde din ile ilmin kaynaşması İslam’da olduğu
kadar ayrılmaz bir şekilde gerçekleşmemiştir.(44)
Kur’ân
yüzlerce âyetinde insanın ilmi merakını harekete geçirerek
onu yüce Yaratıcının varlığının birer işareti olarak
tabii fenomenler üzerinde tefekküre, onların işleyişini
akletmeye çağırmıştır. Bu meyanda astronomi, fizik, biyoloji
gibi müspet bilimlerin alanına giren pek çok hususa sarâheten
veya zımnen işaret etmiştir. Öyle ki, tefsir geleneği içinde
Kur’an’ın bu yöndeki âyetlerinin yorum ve izahında genel
kabul görmüş bilimsel verilerden azamî ölçüde istifadeyi
savunan ve her çeşit bilimin temel kavramlarını ve ilkelerini
Kur'ân’dan çıkarmaya çalışan mazisi çok eskilere dayanan
Bilimsel Tefsir düşüncesi ortaya çıkmıştır.(45)
*
Yüksek İslam Enstitüsü Sofya
1-
Mehmet Aydın, Din Felsefesi, Ankara 1996 (5. baskı), s. 264.
Meselâ bkz. H. Brown, The Wısdom of Science; Its Relevance to
Culture and Religion, Cambridge 1986.
2-
Isac Newton (1642-1727) Hıristiyanlık üzerine yaptığı araştırmalar
sonucu teslis inancının IV. asırda Hıristiyanlığa sokuşturulduğunu
tesbit etmiş ve Kutsal Kitap üzerinde yapılan tahriflerle
ilgili tesbitlerini İncil Üzerine dikkate Değer Tahrifatlar
isimli eserinde toplamıştır. Bkz. Yeni Bir Bakış Açısıyla
İlim ve Din, İrfan Yılmaz ve diğerleri, İstanbul 1998, I,
252.
3-
Daha başka örnekler için bkz. Adnan Adıvar, Bilim ve Din, İstanbul
1980; İrfan Yılmaz ve diğerleri, Yeni Bir Bakış Açısıyla
İlim ve Din, İstanbul 1998, I, 252 vd.
4-
Adıvar, a.g.e., s. 97.
5-
Çağdaş bilim ve bilimsel veriler ışığında Kitab-ı
Mukaddes ve Kur’ân’ın karşılaştırılması ve bu konuda
Kutsal Kitab’ın açık bilimsel verilerle çelişmesi yanında
Kur’ân’ın bariz bir şekilde ilmî sonuçlarla uyuşan
tabiatı hakkında geniş bilgi için bkz. Maurice Bucaille, Kitab-ı
Mukaddes, Kur’ân ve Bilim (trc. Suat Yıldırım), İzmir
19981.
6-
Aydın a.g.e., s. 268. Daha geniş bilgi için bkz. Adıvar,
a.g.e., s. 362 vd.
7-
Bu alanda faaliyet gösteren çeşitli kuruluşlar ve çalışmaları
hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. İrfan yılmaz, a.g.e. II,
667 vd.
8-
Aydın, a.g.e., s. 280. Burada belirtmek gerekir ki, Robinson’un
İnciller ve İsa ile ilgili bu değerlendirmesi bir peygamber
olarak İsa ve yüce Allah tarafından ona indirilmiş olan saf
vahiy olarak İncil hakkında değildir. Zira böyle bir yorum İslam
hakkında kabul edilemiyeceği gibi gerçek Hrıstiyanlık hakkında
da kabul edilemez. Fakat onun değerlendirmesi tahrif edilmiş İsa
imajı ve muharref İncillerde kendisine atfedilen sözlerle
alakalıdır.
9-
el-Alak 96/1
10-
bkz. el-Alak 96/4; el-Kâlem, 68/1.
11-
el-Kehf, 18/109.
12-
eş-Şûrâ 42/52.
13-
ez-Zümer, 39/9.
14-
İbn Mâce, “Zühd”, 15; Tirmizî, “İlm”, 19.
15-
Şaban Döğen, Müslüman İlim Öncüleri Ansiklopedisi, İstanbul
1987, s. 312.
16-
Yılmaz, a.g.e., I, 291.
17-
Bkz. ez-Zâriyât 51/56.
18-
Fussilet 41/53.
19-
René Guénon, Doğu ve Batı (trc. Fahrettin Arslan), İstanbul
1991 (2. Bsk.), s. 39.
20-
Bu ve benzer tanımlar için bkz. Necip Taylan, “Bilgi” DİA
(Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi), İstanbul 1992, VI,
157.
21-
Krş. Aydın, a.g.e., s. 262.
22-
el-Ğaşiye 88/17-20.
23-
el-Mülk 67/3.
24-
el-Kamer, 54/49.
25-
er-Rahmân 55/29.
26-
Aydın, a.g.e., s. 271.
27-
Aydın, a.g.e., s. 272.
28-
Bkz. Taylan, a.g.m., VI, s. 158-159.
29-
et-Tekâsür, 102/57; el-Hâkka 69/51.
30-
2/2; Âl-i İmrân 3/9; en-Nisâ 4/157; el-En’âm 6/116; Hûd
11/62; İbrahim 14/10; en-Necm 53/28.
31-
en-Nahl 16/78.
32-
Meselâ bkz. el-A’râf 7/179; Yunus 10/31; en-Nahl 16/78, 108;
el-İsrâ 17/36; el-Hâc 22/46; es-Secde 32/9; el-Câsiye 45/23.
33-
Geniş bilgi için bkz. Nureddin es-Sâbûnî, el-Bidâye fî usûli’d-diyâne
(nşr. Bekir Topaloğlu), Ankara 1979, s. 16; Taylan, a.g.m., VI,
159.
34-
el-Bakara 2/120, 145.
35-
en-Nisa 4/174.
36-
Yûnus 10/10.
37-
el-Ankebût 24/20.
38-
el-Ğâşiye 88/17.
39-
Bkz. Celal Kırca, Kur’ân ve Bilim, İstanbul 1996, s. 34.
40-
Bkz. El-En’âm 6/148; en-Necm 53/28.
41-
Seyyid Hüseyin Nasr, İslam ve İlim (çev. İlhan Kutluer) İstanbul,
1989, s. 14.
42-
Döğen, a.g.e. (Önsöz), s. 5; Yılmaz, a.g.e., I, 634.
43-
Bkz. Yılmaz, a.g.e., II, 633, 636.
44-
Yılmaz. a.g.e., II, 641.
45-
Bu konuda geniş bilgi için bkz. Celal Kırca, Kur’ân ve
Bilim, İstanbul 1996; a.mlf., Kur’ân-ı Kerim’de Fen
Bilimleri, İstanbul 1989; J. J. G. Jansen, Kur’ân’a
Bilimsel-Filolojik-Pratik Yaklaşımlar (trc. Halil Rahman Açar)
Ankara 1993; J. M. S. Baljon, Kur’an Yorumunda Çağdaş Yönelimler
(Şaban Ali Düzgün), Ankara 1994
