Kur’ân-ı
Kerim’e Göre Bilimsel Düşüncenin Temelleri-1
GİRİŞ
Son
asırlarda özellikle Batılı bilim adamlarının yoğun ve
verimli bir şekilde ele alıp değerlendirdikleri konulardan
birisi de hiç kuşkusuz din-bilim münasebetidir. Bu yöndeki araştırma
ve incelemelerde kasdedilen din, esasen Hristiyanlık, ileri sürülen
din-bilim gerginliği de Hıristiyanlıkla bilim arasındaki
gerginliktir. Son dönemlerde bir çok Batılı bilim adamı da bu
konuda daha bir hassasiyet göstererek çok kere “din” derken
Hıristiyanlığın kastedildiğini açıkça belirtmişlerdir.(1)
Hıristiyanlıkla
bilim arasında yaşanan söz konusu gerginliğin temel sebepleri
arasında Hz. İsa’nın ulûhiyyeti ve onun etrafında örülen
teslis, enkarnasyon, aslî günah vs. gibi temel hıristiyan
doktrinleri ile Hıristiyanlığın genellikle “mucizeler”le
örülü bir din görünümü vermesi yanında yaratılış ve
kozmolojik olaylarla ilgili eski kutsal kitaplarda yeralan ve
jeoloji, arkeoloji ve antropoloji gibi müsbet bilim dallarının
topladıkları verilerle çelişen doktrinleri bünyesinde barındırması
gibi hususlar vardır.(2) Bilim-din gerginliğine dair ilk
eser, 1870’de A History of the Conflict between Religion and
Science (Din ve Bilim Arasındaki İhtilafın Tarihi) adıyla bir
Metodist kilise papazının oğlu olan Amerikalı John Draper
(1811-1882) tarafından kaleme alınmıştır. Eserde özellikle
Orta Çağ boyunca Katolik kilisesinin bilime karşı takındığı
olumsuz tavır ciddî biçimde eleştirilirken diğer bazı dînî
müesseseler ve bilime karşı genel olarak olumlu tutum
sergileyen Yunan Ortodoks kilisesi ile Protestan mezhepleri ise
takdir edilmiştir. Draper’den sonra bu alanda kaleme alınan en
etkili eser ise A History of the Warfare of Science with Theology
in Christendom (Hıristiyan Âleminde Bilimin Dinle Savaşının
Tarihi) (1896) adıyla tarihçi A.D. White’a aittir. White daha
bilimsel bir üslûp kullandığı eserinde geçmişi bilim ve
dinin çatıştığı arena olarak değerlendirmiştir. Orta Çağ
Katolisizm’inin Kopernik’in (1473-1543) Dünya’nın hem
kendi ekseni hem de Güneş’in etrafında döndüğünü ispat
ettiği De Revolutıonibus Orbium Coeslestium (Gök Cisimlerinin Dönüşleri
Üzerine) (1543) isimli eserini XVIII. yüzyıla kadar yasak
kitaplar listesine alması ve Kopernik’i destekleyen İtalyan
bilimcisi Galileo’yu (1564-1642) kilise dogmalarıyla bağdaşmayan
görüşleri sebebiyle engizisyon mahkemesinde yargılaması Orta
Çağda bilim-din gerginliğini sembolleştiren örnekler olmuştur.(3)
İslam
tarihinde ise bu tarzda bir bilim-din gerginliğine tanık olunmamıştır.
İslam dünyasında Ravendî ve Razî gibi akılcı ve materyalist
düşünce hareketleri yanlılarının bile Batıda olduğu gibi müthiş
cezalara, işkencelere ve sürekli kovuşturmalara uğradıklarını
söylemek o kadar kolay değildir. Örneğin bunlardan Ebû Bekir
er-Râzî, dinin temel esaslarına aykırı düşen görüşlerine
rağmen ömrü boyunca hep devrinin en büyük hekimi olarak saygı
görmüştür.(4)
Dolayısıyla
Hıristiyanlığın etkisiyle gelişen Batı kültürü için söz
konusu olan din-bilim mücadelesini başka kültür bölgelerine
taşımak yanlış olur. Bu herşeyden önce bilimsel anlayışa
ters düşer. Zira Hıristiyanlığın problemleriyle başka
dinlerin, meselâ İslam’ın problemleri asla bir değildir.
Dolayısıyla Hıristiyan Batı’da yaşanan bir mücadeleyi aynıyla
İslam dünyasına taşımak doğru değildir. Kaldı ki I.
Dünya Savaşı öncesi ve hemen sonrasında gelişen rölativite/görecelik
ve quanta teorileri sayesinde XIX. yüzyılın kendini beğenmiş
bilimciliği, katı determinizm ve pozitivizmi artık tarih olmuştur.
Bugün artık Batıda da geçmiş yüzyıllara has bir din-bilim
gerginliğinden söz edilemez. Bunda, daha az iddialı ve daha alçak
gönüllü olan XX. yüzyıl bilim adamlarının payı bulunduğu
gibi Hıristiyanlığın kutsal kitaplarına (İncil) insan elinin
karıştığını itiraf eden ve dolayısıyla bilimsel verilerle
çelişen te’vili kabil olmayan bilgileri dönemin beşerî
bilgisine atfeden din adamlarının da katkısı büyük olmuştur.(6)
Nitekim günümüzde yeniden dine dönüşün yaşandığı Batı
dünyasında bilim ve dinin çatışma halinde olmadığını,
aksine diyalog ve dayanışma halinde olması gerektiğini dile
getiren bir çok kuruluş ve bunlar tarafından yayınlanan kitap,
dergi ve broşür gibi yayınların varlığı ve yine aynı amaca
yönelik olarak bir takım sempozyumların düzenlendiği
bilinmektedir.(7)
Yukarıda
da işaret edildiği gibi İslam dünyasında önemli denebilecek
bir din-bilim çatışmasından söz etmek mümkün değildir.
Bunda, herşeyden önce İslam’ın kutsal kitabı Kur’an’ın
bilim ve bilimsel düşünce karşısındaki müspet tutumu etkili
olmuştur. Bu yönüyle onun diğer kutsal kitaplardan farklı
olduğu rahatça söylenebilir. Sözgelişi İncilleri dikkatle
tetkik eden çağdaş bir düşünür Richard Robinson şöyle
demektedir: “İsa ilmi tavsiye etmediği gibi ilmî araştırmayı
sağlayan ve bizi ilme götüren fazileti, yani aklın kullanılmasını
da asla tavsiye etmemiştir... İsa, tekrar tekrar inanmayı talep
eder. İman ile de hiçbir delile başvurmadan, ihtimalleri,
nazar-ı dikkate almadan imkansız şeylere inanmayı anlatmak
ister”(8) Robinson’un inciller için verdiği hüküm
asla Kur’an için geçerli değildir.
Kur’ân-ı
Kerim daha ilk nazil olan “Yaratan Rabbinin adıyla oku”(9)
âyetiyle bağlılarını bilgi edinmenin en önemli yolu olarak
okuma ve araştırmaya teşvik etmiştir. Bunun yanında pek çok
âyette temel bilgi vasıtaları olarak kalem(10) , mürekkep(11)
ve yazıdan bahsetmiş(12), bilgiye sahip olanlarla bilgiden
mahrum kalanların asla bir olamayacağını(13) bildirerek
bir güç olarak bilginin değerine işaret etmiştir. Hz.
Peygamber de “Hikmet müslümanın yitiğidir. Onu her nerede
bulursa, o, onu elde etmeye en layık olan kişidir.”(14)
buyurarak bilimsel araştırma ve inceleme konusunda müslümanların
önüne muazzam bir alan açmıştır. İşte temel dinamizmlerini
bu teşvik ve tavsiyelerden alan müslüman bilim adamları, hiçbir
zaman bilime karşı mütereddit ve çekingen davranmamışlar;
aksine oldukça erken sayılabilecek bir dönemden itibaren bilgi
ve hikmet adına eski medeniyetlerde buldukları her şeyi kaynağına
bakmaksızın içtenlikle almışlar, onu, kendi dinî ve kültürel
değerleriyle yoğurarak yepyeni bir forum ve içeriğe kavuşturmuşlar
ve onu daha da geliştirmek için mümkün olan her türlü amelî
ve zihnî çabayı sarfetmekten kaçınmamışlardır. Nitekim
Uzakdoğu dışında kalan İran, Bizans, Yunan, Mısır, Hint
gibi bütün büyük eski medeniyetlerin ilmî ve fikrî mirası kısa
zamanda İslam dünyasına kazandırılmıştır. Zira İslam
bilgiyi kutsal görmekteydi. Çünkü netice itibariyle bütün
bilgiler Allah’ın isim ve sıfatlarının bir tecellîsini konu
edinmekteydi. Bu hakikatın bir ifadesi olarak “Hıristiyanlar,
Hıristiyanlıktan uzaklaştıkça, müslümanlar ise dinlerine bağlı
kaldıkça yükselirler” sözü haklı olarak meşhur olmuştur.(15)
Yine Charler Mismer de: “Hıristiyanlar âlim olunca Hıristiyanlıkla
alâkaları kesilir. Müslümanlar da cahil olunca İslâmiyetle
alakaları kesilir” der.(16)
Kur'ân
ve İlimde Amaç Birliği
Nihâî
noktada bilim ile Kur'ân arasında bir amaç birliği görülmektedir.
Zira yüce Yaratıcının kelam sıfatının bir tecelligâhı
olarak Kur’an, fizik ve metafizik ayırımı yapmaksızın varlığı
bir bütün olarak değerlendirir, muhatabı olan insandan, önce
kendi öz varlığına, sonra da beşerî ve tabiî çevresinde
olup bitenlere bakmasını, onlar üzerinde düşünmesini, onları
algılayıp anlamasını ve onlardan dersler ve ibretler çıkarmak
suretiyle nihâî hedef olarak yüce Allah’a giden yolda kendi
hayatına bir düzen ve mânâ vermesini ısrarla talep eder.
Kuran’ın bu yaklaşımının bilim, felsefe, ahlâk ve estetik
üzerinde çok etkili olduğu bir vakıadır. Bu yaklaşımın
nihaî hedefinin yüce Kudret’e iman ve O’na kulluk olduğu
kesindir.(17)
Bilginin
konusunu oluşturan evren/kâinat da esâsen yüce Yaratıcının
ilim, kudret ve irade gibi sıfatlarının bir tecelligâhı
olarak O’nun çizmiş olduğu belli bir plan, program, ölçü
ve dengeye göre işleyen hadiseler ve varlıklar kitabıdır. Öyleyse
genel mânâda tabiat kitabının okunması ve bu suretle elde
edilen bilgi de sonucu itibariyle varlıkların mâhiyeti ve sırları
hakkında insanları bilgilendirme ve ona göre onları doğruya,
güzele ve faydalı olana yönlendirme gibi bir fonksiyon icra
etmektedir. Dolayısıyla Kur’ân’ın temel hedefi ile
bilginin zarurî sonucu arasında yakın bir benzerlik bulunmaktadır.
Bu ikisi, bir insanın iki gözüyle bakışı gibi ileride bir
noktada birleştirmektedir. Bu meyanda yüce Allah “Onlara âyetlerimizi
dış âlemlerde ve kendi içlerinde göstereceğiz ki, onun (Kur'ân’ın)
hak olduğu kendilerine iyice belli olsun. Rabbinin her şeye şahit
olması yetmez mi?”(18) buyurmaktadır. Buna göre her
ilim esâsen ayrı bir dille Yaratıcıyı tanıtmaktadır. Öyleyse
marifetullah (Allah’ı tanıma) yolunda her bilgiden yararlanmak
gerekir.
Bilginin
Mahiyeti
Bilimsel
düşünce kadar beşerî bilginin mâhiyetini tesbit de önemlidir.
Aksi takdirde gerçekte bilgi değeri taşımayan bir takım
faraziye/hipotez ve kehânetler kesin gerçekler gibi telakki
edilmeye başlar ki bu, insanlığın hakikate yaklaşmasından çok
ondan uzaklaşması anlamına gelir. Bugün “bilimsel” olduğunu
iddia eden Batı medeniyeti genellikle “bilim” ile ne kasdettiğini
tam olarak açıklığa kavuşturmak istemez. Batılılar
“Bilim”e, normal anlamları dışında bir çeşit gizemli güç
atfetmektedirler. Çünkü bilim de “İlerleme”, Medeniyet”,
“Hukuk”, “Adalet” ve “Hürriyet” gibi tanımlanmasında
fayda bulunan, ancak biraz yakından incelendiğinde büyüsünü
yitirme tehlikesiyle karşı karşıya kalan kavramlardandır.
Bununla birlikte çağdaş Batılıların anladıkları şekliyle
bilim, üst seviyeden herhangi bir ilkeye bağlı kalmadan
hissedilir dünyanın hadiselerinin incelenmesinden başka bir şey
değildir.(19)
İslam’da
ise durum değişiktir. Orada bilginin konusu olarak varlık bir bütündür.
Fizik ve metafizik alanlarına ayrılmaz. Meselâ, ünlü İslam
filozoflarından Farâbî bilgiyi “Varlıkların hakikatleriyle
kavranması” şeklinde tanımlamıştır.(20) Buna göre
fizik ya da metafizik dünyaya ait bütün varlıkların, olgu ve
olayların mahiyetlerini ve bunlar arasındaki sebep-sonuç bağlantılarının
oluşturduğu düzeni keşfetmek; bu konuda elde edilen verileri
dedüktif bir sistem içerisinde toplamak ve nihayet bütün
olup-bitenlerin hangi temel yasalara göre cereyan ettiğini
belirlemek amacıyla yürütülen beşerî faaliyetlere bilimsel
faaliyetler denilebilir.(21) Bilgiye ulaşmak için yapılan
zihnî faaliyetler de bilimsel düşünüş olarak nitelenebilir.
*Yüksek
İslam Enstitüsü Sofya
