Kur’an’ı
Hatmetmenin Anlamı
Hatm
ve hıtam kelimeleri, Kur’an ilimleriyle hadis literatüründe
kullanılan bir tabir olup sözlükte “örtmek, mühürlemek,
bir şeyi tamamlayıp sonuna ulaşmak” gibi manalara
gelmektedir. Kur’an-ı Kerim’i başından sonuna kadar yüzünden
veya ezbere okuyarak bitirmeye, ayrıca Sahih-i Buharî başta
olmak üzere tanınmış hadis kitaplarını okuyup sona erdirmeye
hatim (hatim indirmek, hatmetmek) denilmiştir.(1)
Kur’an
Okumanın Fazileti:
Allah
kelâmı olan Kur’an-ı Kerim’in müslümanlar nezdinde çok büyük
bir değeri vardır. Çünkü o inananlara hidayet kaynağı
olarak indirilmiştir.(2) Kur’an-ı Kerim’i okumak,
Allah katında ecir ve sevabı çok yüksek olan bir ibadettir.
Nitekim Hz. Peygamber (sav) bu hususu hadislerinde şu şekilde
beyan etmektedir:
“Ümmetimin
ibadetinin en faziletlisi Kur’an okuma ibadetidir.”(3)
“Bir
kimsenin Allah’ın kitabından bir harf okuması bir hasenedir.
Hasene de on misli sevap (mükâfat)la karşılanır. Ben size,
‘Elif-Lam-Mim’ bir harftir demiyorum. Belki “Elif” (başlı
başına) bir harf, “Lam” da bir harf, “Mim” de bir
harftir.”(4)
“Kur’an
okuyunuz, zira Kur’an, kendisini okuyanlara kıyamet gününde
şefaatçi olarak gelir.”(5)
Yukarıda
zikrettiğimiz hadislerde açıkça görüldüğü gibi Hz.
Peygamber, okunan Kur’an’ın her harfine karşılık on sevap
verileceğini, okuyanlar için Kur’an’ın dünyada huzur kaynağı,
ahirette de şefaatçi olacağını bildirmiştir.
Hz.
Peygamber’in Kur’an’ın okunmasıyla ilgili emir ve teşvikleri
sebebiyle, Sahabe-i Kiram ve onları takip eden müslümanlar,
Kur’an okumayı ve onunla meşgul olmayı daima ön plânda
tutmuşlardır.
Bizler
de Kur’an okumaya gece ve gündüz devam etmeliyiz, Kur’an’ı
elden ve dilden hiç bırakmamalıyız. İşte o zaman göğüsler
açılıp ferahlanır, kalpler nurlanır ve O’nunla, inanan her
nefis şifa bulur. Nitekim Yüce Allah,
“Ey
İnsanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerinizdekine bir
şifa, müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir.”(6)
buyurmaktadır.
Kur’an’ı
Hatmetmek Âdeti Nereden Gelmektedir?
Peygamberimiz
kendisine vahyolunan ayetleri ezberinde tutar ve ümmetine tebliğ
ederdi. Kur’an’ı, hafızasına nakşedip ilk muhafaza eden
kendisidir, ilk hafız odur. Kıyame suresinin 16. ve 17.
ayetlerinin işareti ile(7) Allah tarafından garanti edildiği
şekilde Rasulullah, aldığı vahyi derhal bellemiş olurdu.
Bundan sonra O, kendisine vahyedilen ayetleri ashabına tebliğ
eder; ayrıca namazlarda ve namaz dışında da okurdu.
Hz.
Peygamberin, her yılın Ramazan ayında o zamana kadar nazil olan
ayet ve sureleri Cibril’e arz ettiğini biliyoruz. Bu arz işi,
Buhârî ve diğer muhaddisler tarafından şu şekilde
nakledilmektedir:
“Hz.
Peygamber, Ramazan gecelerinde Kur’an’ı Cibril’e arz
ederdi.”(8) Arz sırasında ashaptan bazılarının da
bulunduğu rivayetlerden anlaşılmaktadır.(9)
Başka
bir haberde ise,
“Cibril
her sene Peygamberle karşılıklı olarak Kur’an’ı
birbirlerine arz ederler, son senesinde ise bu arz işi iki defa vâki
olmuştur.” (10)
Bu
hadiste bildirildiği gibi “arza” veya “mukabele” denilen
bu karşılıklı okuma dinleme, Hz. Peygamber’in vefatından önceki
Ramazan ayında iki defa gerçekleşmiştir. Arza-i Ahîra denilen
bu son olaydan, Hz. Peygamber artık tebliğ görevinin son bulmak
üzere olduğu ve vefatının yaklaştığı sonucunu çıkarmıştı.(11)
Nitekim
bu konuda, Hz. Fatıma, Peygamberimizin, kendisine gizlice şöyle
demiş olduğunu, daha sonra Hz. Aişe’ye nakletmiştir:
“Cibril,
Kur’an’ı her sene benimle bir defa karşılaştırırdı. Bu
sene iki defa mukabele etti. Bundan, artık ecelimin geldiğini
anladım.”
Hz.
Peygamber’in Kur’an’ı Ramazan ayında bu şekilde
tekrarlaması vahyin bu ayda inmeye başlamasından kaynaklansa
gerektir. Bu yüzden Kur’an’ın bu ayda sıkça okunması müstehap
kabul edilmiştir.
İşte
camilerde, özellikle Ramazan aylarında, hafızlar tarafından
okunup, cemaat tarafından dinlenme ve takip edilme şeklinde güzel
bir anane olarak yerleşen mukabele, bu aziz hatıradan kalma güzel
ve anlamlı bir gelenektir.
Müslümanlar
da o zamandan beri Ramazan ayında genellikle camilerde ve bazı
evlerde Kur’an okutup dinlemek suretiyle hatim indirmeyi âdet hâline
getirmişlerdir.
Hatim
indirmenin belli bir zamanı ve süresi yoktur. Ancak, Kur’an
ayetleri üzerinde düşünmeden kısa bir müddet içerisinde
Kur’an’ın hatmedilmesini Hz. Peygamber hoş karşılamamıştır.
Buhârî ve Müslim’in ayrı ayrı naklettikleri Hz. Peygamber
(sav) ile Abdullah b. Amr arasında geçen şu konuşma buna
ışık tutmaktadır:
-
Peygamber (sav) bana Kur’an’ı bir ayda hatmet, dedi.
-
Ben, kendimde bundan daha fazlasına güç buluyorum, dedim.
-
O hâlde on günde hatmet, dedi.
-
Kendimde bundan da daha fazlasına güç buluyorum, karşılığını
verdim.
Bunun
üzerine şöyle dedi:
-
Yedi günde hatmet, daha az bir müddette hatmetme.(12)
Rivayet
edildiğine göre, biri Abdullah b. Abbas’a (ö.68/687) gelerek,
okuyuşunun çok süratli olduğunu ve Kur’an-ı Kerim’i üç
günde hatmettiğini söylemiştir. Bunun üzerine Abdullah b.
Abbas kendisine şöyle demiştir:
“Bakara
suresini bir gecede okuyup onun üzerinde düşünmek ve onu
tertil ile okumak, dediğin şekilde okumaktan daha güzeldir.”(13)
Abdullah
b. Ömer (ö.73/692) ve Muaz b. Cebel (ö.18/639), Kur’an-ı
Kerim’i üç günden daha az bir müddet içerisinde okuyup
hatmeden kişinin, okuduğundan bir şey anlayamayacağını söylemişlerdir.(14)
Hatim
indirilirken, Duha suresinden itibaren her surenin sonunda veya
bir görüşe göre başında tekbir getirme işi, yedi kıraat
imamından İbn Kesir’in râvisi Bezzî tarafından Hz.
Peygamber’e isnat edilen bir hadis olarak rivayet edilmiştir.(15)
Ancak munkatı rivayetleri muttasılmış gibi nakletmekle suçlanan
Bezzî’nin bu tür rivayetleri muhaddislerce kabul görmemiştir.(16)
Bununla birlikte okunan sure sonlarında tekbir getirmek bir
gelenek hâlinde devam etmiş, zamanla buna tehlil ve tahmid cümleleri
de ilâve edilerek bazı ibareler oluşturulmuştur. Bunlardan en
yaygın olanı şu şekildedir: “Allahu ekber lâ ilâhe
illallahu vallahu ekber Allahu ekber ve lillahi’l-hamd.”
Hatim,
Nas suresinin okunmasıyla sona ererse de ardından Fatiha ve
Bakara suresinin ilk beş ayetinin okunması yeni bir hatme başlangıç
sayılmıştır.
Hatim
tamamlandıktan sonra dua edilir. Bu duadan önce İhlâs
suresinin üç defa okunmasının bir dayanağının bulunmadığı
ve bid’at olduğu bildirilmiştir.(17)
Rasulullah’ın,
“Kur’an’ı hatmeden kişinin kabul olunacak bir duası vardır.”
dediği kendisinin de hatimden sonra dua ettiği bildirilmekte ve
bu dualardan bazıları nakledilmektedir. Sahabeden Abdullah b.
Mesud, Abdullah b. Abbas ve Enes b. Mâlik başta olmak üzere bazı
sahabilerin de hatim dualarına katıldıkları, aile fertleriyle
birlikte hatim duası yaptıkları rivayet edilmiştir.(18)
Bu uygulama çok değişik ve gösterişli merasimler hâlinde günümüze
kadar gelmiş olup halk arasında ilk defa hatim indiren çocuklar
için bir tören düzenleyenler de görülmektedir. Sevabını bağışlamak
amacıyla Kur’an okumanın caiz olup olmadığı hususu
tartışmalı ise de, ölünün yıkanıp kefenlenmesinden sonra
yahut defnedildiği gün veya gece Kur’an okunması veya hatim
indirilip dua edilmesi bazı müslüman çevrelerde âdet hâline
gelmiştir.
Değerlendirme ve Sonuç:
Yukarıda
verdiğimiz bilgilerden de anlaşılacağı üzere İslam dininde
Kur’an’ı okumak başlı başına bir ibadettir. Hatta
ibadetlerin en güzelidir diyebiliriz. Bu ibadeti yapan her insana
Yüce Allah okuduğu Kur’an ayetlerinin her harfine karşılık
on sevap vermektedir. Ancak burada çok önemli olan bir hususu da
hatırlatmak yerinde olur kanaatindeyiz. Yüce Allah, Kur’an’ı
okurken, okunan ayetlerin mânâlarını düşünmemizi istemekte
ve şöyle buyurmaktadır:
“Allah,
düşünesiniz diye size ayetlerini böylece açıklıyor.”(19)
Bazı ayetlerde de:
“Onlar
hâlâ o sözü (Kur’an’ı) düşünmediler mi? Yoksa onlara,
ilk atalarına gelmeyen bir şey (bir peygamber ve Kitab) mi
geldi? Yoksa peygamberlerini tanımadıkları (onun doğruluğunu,
dürüstlüğünü bilmedikleri) için mi onu inkâr ediyorlar?
Yoksa “Onda bir delilik mi var” diyorlar? Hayır, O, hakkı
getirdi, fakat onların çoğu haktan hoşlanmıyorlar.”(20)
buyurarak Kur’an’ı okurken ayetlerin ihtiva ettiği mânâları
düşünmemizi istemektedir.
Hatta
bazı ayetlerde de “Kur’an’ı düşünmüyorlar mı?...”(21);
“Kur’an’ı düşünmezler mi? Yoksa kalpleri kilitli
midir?”(22) diyerek, Kur’an’ı düşünmeyenleri
yermektedir.
Sevgili
Peygamberimiz de, “düşünmeden okumada bir hayır yoktur.”
buyurarak ayetleri okurken anlamlarını düşünerek okumanın ne
kadar önemli olduğunu vurgulamaktadır. Demek ki ayetleri anlayıp
ihtiva ettiği hakikatlerden ibret almamız için düşünerek
Kur’an okumalıyız. Bunun için de Kur’an’ın orijinal şeklini
okumakla birlikte manasını anlamak için yeri geldiğinde
mealini ve yorumlarını da okumamız gerekmektedir. Zira
Kur’an’ın gösterdiği doğru yola ancak bu şekilde kavuşabiliriz.
*
Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.
msoysaldi@hotmail.com
1-
Çetin, Abdurrahman, “Hatim”, Diyanet İslam Ans., İstanbul
1997, XVI, 468, 469.
2-
Bakara, 2/2.
3-
Celalüddin es-Suyûtî, Camiu’s-Sağir, Kahire 1954, I, 50; el-İtkan
fi Ulumi’l-Kur’an, Beyrut 1973, I, 104; el-Hindî Alauddin,
Kenzu’l-Ummal, Beyrut 1985, I, 526; İbnü’l-Cezerî, en-Neşru
fi Kıraati’l-Aşr, I, 3-4.
4-
Tirmizî, Fedâilü’l-Kur’an, 16. Bu konudaki başka hadisler
için bkz., Darimî, Sünen, Beyrut trs., II, 429; Tirmizî, Fedâil,
2
5-
Müslim, Müsafirun, 252.
6-
Yunus, 10/57.
7-
Bu ayetlerde şöyle buyurulmaktadır: “O Kur’an’ı acele
(kavrayıp ezber) etmek için (Cebrail iyice vahyi bitirmeden)
dilini oynatma. O’nu (göğsünde) toplamak, O’nu okutmak, şüphesiz
bize aittir.” Kıyame, 75/16-17.
8-
Buharî, Bed’ü’l-Vahy, 5, Savm, 7; Müslim, Fedâil, 50; Nesâî,
Sıyam, 2; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, I, 288.
9-
Bkz., İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî, Mısır 1301, IX,
41.
10-
Buhârî, Fadâilü’l-Kur’an, 7; Müslim, Fedâilü’s-Sahabe,
99; Ahmed b. Hanbel, age., I, 325; İbn Sa’d, Kitabu’t-Tabakâti’l-Kebir,
Leiden 1940, II, 3.
11-
İbn Kesir, Fazailü’l-Kur’an, Beyrut 1987, s. 83-84.
12-
Buhârî, Savm, 54,55,56,57; Fazâilu'l-Kur’an, 34; Müslim,
Savm, 35; Ebû Dâvud, Salat,8; Tirmizî, Kıraât, 13; Nesâî, Sıyâm,
6; İbn Mâce, İkametu's-Salat, 187; Ahmed b.Hanbel, el-Müsned,
II,162.
13-
Acurrî, age., s.82.
14-
Suyûtî, Adâbu Tilâveti'l-Kur’an, s.94.
15-
Hakim, el-Müstedrek, III, 304.
16-
Çetin, “Hatim Maddesi”, XVI, 469.
17-
ez-Zerkeşî, el-Burhan, I, 474; İbnü’l-Cezerî, en-Neşr, II,
451.
18-
Dârimî, Fazâilü’l-Kur’an, 33; İbn Düreys el-Becelî, Fazâilü’l-Kur’an,
(nşr. Gazve Bedir), Dımeşk 1408/1988, s. 51 vd; Heysemî,
Mecmau’z-Zevâid, VII, 172; Çetin, “Hatim Madd.”, XVI, 469.
19-
Nur, 24/61; Bakara, 2/219,266.
20-
Mü’minûn, 23/68-70.
21-
Nisa, 4/82.
22-
Muhammed, 47/24.
