İslam’ın Çalışmaya Verdiği Önem
Yüce Allah, insanı diğer varlıklar arasında üstün bir
derecede yaratmış ve başka hiçbir varlığa nasip etmediği
bazı nimetleri, insana vermiştir. İnsanın bu şekilde üstün
bir derecede yaratıldığını haber veren ayetlerden birinin
meali şöyledir:
"Rabbin
meleklere: "Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım"
dediği vakit, onlar: "A! Oradaki nizamı bozacak ve yeryüzünü
kana bulayacak bir mahluk mu yaratacaksın? Oysa biz sana devamlı
hamd, ibadet ve tenzih etmekteyiz" dediler. Allah: "Ben,
sizin bilmediğiniz pek çok şey bilirim" buyurdu."(1)
Yeryüzünde
bir halife olarak yaratılan insanın, diğer varlıklar arasında
şerefli olan bir dereceye ulaşmak, kendisine verilen görevleri
Kur'an ve sünnet ölçüleri dahilinde yerine getirmek için, büyük
bir gayret içerisinde bulunması gerekir.
Yüce Allah'ın
insana yüklediği çalışmayı, üç kısım halinde mütalaa
etmemiz mümkündür:
1- İnsanın,
Allah'a karşı olan vazifelerini yerine getirmesi alanında
yapacağı çalışma
2- İnsanın,
insana karşı, insan hakları ile ilgili olarak yerine getirmesi
icap eden vazifeleri alanında yapacağı çalışma
3- İnsanın,
dünya hayatına yönelik, dünyanın imarı açısından yapacağı
çalışma.
Allah'a karşı
olan vazifelerimiz alanındaki çalışma, Allah'ın varlığına
ve birliğine inanma, O'nu tanıma, O'na ibadet etme, genel olarak
O'nun emir ve yasaklarına riayet etme şeklinde olmaktadır. Bu
hususta bilgi veren bir ayetin meali şöyledir:
"Ben
cinleri ve insanları, sırf Beni tanıyıp yalnız Bana ibadet
etsinler diye yarattım."(2)
Bu ayette,
insanlarla cinlerin, Allah'ı tanımaları ve her türlü şirkten
uzak bir şekilde O'na kulluk etmeleri için yaratıldıkları
haber verilmektedir. Aslında bütün varlıklar, Allah'a itaat ve
ibadet içerisinde bulunmaktadırlar. Bu ayette yalnız insanlarla
cinlerin ismen zikredilmeleri, onların, bu görevi iradelerini
kullanarak yapmaları münasebetiyle olabilir.
Bir de bu
ayette geçen, "Allah'ı tanıyıp O'na ibadet etme"
olayı, insanın, akil baliğ olduğu andan itibaren ölünceye
kadar, Allah'ın emir ve yasaklarına, kısacası Kur'an'a uygun
bir hayat sürdürme gayret ve çabası içerisinde bulunma diye
değerlendirilebilir.
Kur'an'da
anne-babaya(3) ve diğer çeşitli insanlara(4) iyilikte bulunma
emredilince, ayetlerin başında önce Allah'a ibadet etme gündemde
tutulmaktadır.
Hz. Muhammed
(s.a.v.), her konuda olduğu gibi, Allah'a karşı olan vazifeleri
yerine getirme hususunda da, inanan insanlar için örnektir. O,
hiçbir zaman kalbim temizdir, imanım vardır deyip Allah'a karşı
olan görevlerini yerine getirmede ihmalkâr davranmamış ve
Allah'ın rızasına muhalefet olacak herhangi bir hareketi işlemeye
yeltenmemiştir.
İnsanın
insana karşı, kul hakkı, bu günün deyimiyle insan hakları açısından
yapacağı çalışmaya gelince, Allah'a iman ve O'na ibadet
etmekten hemen sonra, anne-babaya iyilikte bulunmak, onlara karşı
olan görevleri yerine getirme istikametinde çalışma gayreti içerisinde
olmak, Kur' an ve sünnetin emirlerinin gereğidir.
Ayrıca, çocuklarımıza,
eşimize, yakınlarımıza, komşularımıza ve ilgimizin bulunduğu
tüm kişilere karşı olan görevlerimiz vardır. İnsan olarak
bu görevlerimizi Kur'an ve sünnet çerçevesi dahilinde yerine
getirme çabası içerisinde bulunmamız icap eder.
İslam dininin
bu konuda önemle üzerinde durduğu husus, genel olarak insan
haklarına saygılı davranmaktır. Bu gün için, Batı dediğimiz
Amerika, İngiltere ve Avrupa Birliğini oluşturan devletler, İslam
alemini insan hakları konusunda sık sık uyarmaktadırlar. Aslında
Müslümanlar, cehalet ve gaflet uykusundan uyanarak, bu konudaki
ayet ve hadisleri ortaya koyarak kendi aralarında uygulasalar,
bunlarla dünyaya insan hakları derslerini verebilme gücüne
kavuşacaklardır. Kur'an baştan sona insan hakları mesajlarıyla
doludur. İmamların, Cuma hutbelerinin sonunda, hutbeye son
verirken, yüksek sesle okudukları bir ayet vardır. Aslında bu
ayet, insan hakları konusunda, özet mahiyetinde bir mesajdır.
Bu ayetin meali şöyledir:
"Mutlaka
Allah, adaleti, ihsanı, en güzel davranışı ve muhtaç
oldukları şeyleri yakınlara vermeyi emreder; hayasızlığı,
çirkin işleri, zulüm ve tecavüzü yasaklar. Düşünüp tutasınız
diye size öğüt verir." (5)
Çok acıdır,
Cuma hutbelerinin sonunda bu ayeti okuyan birçok imamımız ve
onu dinleyen cemaatimiz, bu ayetin anlamını bilmemekte ve farkında
olmamaktadır.
Kur'an'da, bu
şekilde adalet, hürriyet ve eşitlik prensiplerini işleyen daha
nice ayetler vardır.
Hz. Muhammed
(s.a.v.) de, ömür boyu insan haklarına saygılı bir şekilde
hayat sürdürmüş ve bu konuda kendisinden pek çok hadis-i şerif
vârit olmuştur. Bu konu ile ilgili söylediği hadislerden bazılarının
anlamı şöyledir:
"Sizden
biri, kendi nefsi için istediğini kardeşi için istemedikçe,
iman etmiş olmaz." (6)
"Kendi
nefsin için istediğini, bütün insanlar için iste. İşte o
zaman müslüman olmuş olursun." (7)
Hz. Muhammed
(s.a.v.) bu açıklamalarıyla, bir nevi imanı da İslam'ı da
insan haklarına bağlamıştır.
Buna göre
insan olarak, maddi ve manevi alanda, kendimize tanıdığımız
her türlü tabii hakları, diğer bütün insanlar için tanımalıyız;
kendimize arzu ettiğimiz güzellikleri, herkes için arzu etmeli,
kendimiz için istemediğimiz kötülükleri, hiç kimse için
istememeliyiz. Müslümanların, bu konuda ciddi bir çalışma içerisinde
bulunmaları, son derece zorunludur.
Ayrıca Hz.
Muhammed (s.a.v)'in Veda hutbesi, özelde kadın hakları ve
genelde insan hakları açısından bir inkılap niteliğindedir.
Kur'an'ın
insana yönelttiği diğer bir çalışma alanının dünyaya,
hatta kainata yönelik olduğunu ifade edebiliriz. Çünkü insan,
dünyayı imar etmek, hem dünya hem de uzayda çeşitli varlıklardan
faydalanmak üzere yaratılmıştır. Kur'an'ın çeşitli
ayetlerinde, yerin ve göğün insanın emrine verildiği haber
verilmektedir. (8)
Ayrıca
Kur'an'da müslümanların, kapsamlı bir şekilde çalışmalarının,
daima düşmanlarından önde olmalarının gerektiği(9) ve kim
olursa olsun insana ancak çalıştığının karşılığının
verileceği, kendisine çalışmasından başka herhangi bir şeyin
verilmeyeceği(10) haber verilmektedir.
Fert, aile,
toplum ve İslam âlemi olarak, ayakta durabilmek, sağlıklı bir
hayatı sürdürebilmek, diğer insanlar ve milletler arasında şerefli
bir makama kavuşabilmek, kısacası dünya ve ahiretin huzur ve
saadetine kavuşabilmek için, Kur'an'ın yönelttiği bu
vazifeleri yerine getirme istikametinde ciddi bir şekilde çalışmak
gerekir.
Ayrıca çalışmada,
dünya ve ahiret dengesini tutturmanın önemi çok büyüktür.
Yalnız ahiret veya yalnız dünya için çalışmak, dengeyi
bozar. Kur'an'da bu dengeyi sağlamanın gereğine dikkat çekilmektedir:
"Yoldan
sapanlardan biri olan Karun da, Musa'nın ümmetinden olup onlara
karşı böbürlenerek zulmetmişti.
Ona hazineler
dolusu öyle bir servet vermiştik ki, o hazinelerin anahtarlarını
bile güçlü kuvvetli bir bölük zor taşırdı.
Halkı ona:
"Servetine güvenip şımarma, böbürlenme. Zira Allah, böbürlenenleri
sevmez" demişti.
Allah'ın sana
ihsan ettiği bu servetle ebedî ahiret yurdunu mamur etmeye
gayret göster, ama dünyadan da nasibini unutma, ihtiyacına
yetecek kadar sakla. Allah sana ihsan ettiği gibi sen de
insanlara iyilik et, sakın ülkede nizamı bozma peşinde olma.
Çünkü Allah, bozguncuları sevmez." (11)
Dikkat
edilirse bu ayetlerde Yüce Allah, dünya serveti içinde ahiret
yurdunu aramayı, ahiret hayatı için çalışmayı, dünyadaki
nasibi de unutmamayı emretmektedir.
Buna göre
insan, dünya hayatındaki nasibini unutmayacak, meşru ölçüler
dahilinde çalışarak elde edecek. Aynı zamanda, bu hayatta
iken, ahiret hayatına hazırlanacak, bu hayattaki imkanları,
ahiret hayatı için kullanacak. (12)
Peygamber,
sahabe ve velilerin hayatını incelediğimiz zaman, dünya ve
ahiret dengesine önem verdiklerini, meşrû ölçülerde çalışmaktan
kaçınmadıklarını ve hiçbir zaman çalışmayı ayıp saymadıklarını
görmekteyiz. İnsanın, insanlığının bilincine varabilmesi ve
insanca bir hayatı sürdürebilmesi için, bu görevlerini yerine
getirme istikametinde çalışması, çalışmaktan utanmaması ve
özellikle ilmî alandaki çalışmayı ön planda tutması icap
eder. (13)
1. el-Bakara
2/30.
2. ez-Zariyat
51/56.
3. el-İsra
17/23,24.
4. en-Nisa
4/36.
5. en-Nahl
16/90.
6. Müslim, İman,
71, 72; Buhari, İman, 7; Tirmizi, Kıyame, 59; Nesai, İman,
19,33; İbn Mace, Mukaddime, 9; Daremi, Rikak, 29; İbn Hanbel,
III, 176, 177.
7. Tirmizi, Zühd,
2; İbn Mace, Zühd, 24; İbn Hanbel, Il, 310; III, 473; IV, 70,
77.
8. Bakınız:
el-Bakara 2/29; ez-Zariyat 51/22; : el-Mülk 67/15.
9. el-Enfal
8/60. 10 en-Necm 53/39, 40.
11. el-Kasas
28/76,77.
12. Muhammed
b. Ömer b. Muhammed b. Ahmed ez-Zamahşeri, el-Keşşaf, thk.
Muhammed Mürsi Amr, Mısır 1977, IV, 234; Fahruddin Muhammed er-Razi,
Mefatihu'l-Ğayb, Beyrut 1990, XXV, 16.
13. Bu konuda
daha geniş bilgi için bakınız: Nurettin Turgay, "Kur'an
ve Çalışma", Diyanet ilmi Dergi, Ankara 1999, cilt:35, sayı
2, s.71 vd.
·
Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekan Yrd.
