RÖPORTAJ
“Sanatla
Allah’a varan insanların imanı estetik bir imandır”
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi ve
Sanatları Bölüm Başkanı Prof. Dr. Nusret Çam ile İslamda
Sanat-Sanatta İslam kitabı üzerine konuştuk. İslamda sanat ve
estetik konusu çokça işlenen ve üzerinde durulan bir konu değil.
İslam kültür ve medeniyetinde önemli bir yeri olan ancak günümüzde
ihmal edilen bu meseleyi İlkadım okuyucularının gündemine
getirerek İslam’ın sanatla, güzel olanla yakın ilişkisini
irdelemek istedik.
• • •
- Hocam, İslam’da
Sanat-Sanatta İslam kitabını yazmaya neden ihtiyaç duydunuz?
- Türkiye’nin
ve İslam dünyasının kanayan yaralarından biri de sanatla İslam’ın,
İslam’la sanatın bağdaştırılamamasıdır. Bu son derece
ciddi bir olaydır. Çünkü bazıları İslam deyince maalesef kötü
şeylerle anlıyor. Veyahutta heykel kırmayla anlıyor.
Afganistan’da olduğu gibi tarihî eserlerin tahrip edilmesi bu
yanlış anlamalara sebep oluyor. Halbuki sanatın İslam’da önemli
bir yeri vardır. Ben lise yıllarından itibaren edebiyat ve şiirle
ilgilenmeye başlamıştım. Sanata meylettiğimden ve sanat tarihçisi
olduğum yıllardan sonra gerçekten ciddi ciddi sordum kendime:
Acaba bu yaptığım iş İslam’la ne kadar bağdaşıyor. Sonra
gördüm ki İslam doğrudan doğruya estetikle alakalıdır.
Sanat İslam’ın bir parçası temel unsurlarından bir tanesi.
Zira “Allah güzeldir ve güzeli sever.” diye bir hadis-i şerif
var. Allah’ın güzel isimleri var. Bu güzel isimlerden biri
Musavvir’dir. Yani tasvir edici, suret yapandır. Allah insanı
güzel bir surette yaratmıştır. Bütün bunlar çerçevesinde
baktım ki iş çok ciddi bir boyut kazandı ve bu kitabı yazmaya
karar verdim.
- Peki tasvir
İslam’da yasak mıdır? Bu konuya açıklık getirir misiniz?
- Konuşmak
nasıl yasak değilse, yemek nasıl yasak değilse tasvir de yasak
değildir. Kur’an-ı Kerim’de resim yapmanın yasak olduğuna
dair en ufak bir ifade bulamazsınız. Hatta Kur’an-ı
Kerim’de resmin yasak olmayıp tam tersine mübah olduğunu gösteren
pek çok ayet vardır. Sebe’ suresinin 13. ayetine göre Süleyman
Peygamber’e (a.s.) yakın kimseler O’na heykel yapmışlardır.
Sarayda kullanmak (süs) için.
- Kendisi müsaade
etmiş mi?
- Tabi kendisi
yaptırmış. Bu ayete göre mihraplar, saraylar veyahut da
mabetler, büyük büyük havuzlar, büyük büyük kazanlar
yaparlardı. Ve temasil yaparlardı. Temasil heykel demektir,
hatta estetik değeri olan heykel demektir.
- İnsan
heykelleri mi bunlar?
- Bunu tam
bilemiyoruz. Tefsirciler bu konuda anlaşmış değil ama benim
kanaatime göre at heykelidir. Çünkü Sa’d suresinin 31.
ayet-i kerimesine bakarsanız burada Süleyman Peygamber’in
(a.s.) atları sevdiğini anlarsınız. Hatta bu cennet atlarının
kendisine özel olarak gönderildiğini görürsünüz. Ve Hz.
Peygamberimizin (s.a.s.) Hz. Aişe’yle olan bir şakası sırasında
Hz. Peygamber’in bu atların kanatlı atlar olabileceğini
belirttiği anlarsınız. Peygamberimiz bir gün Hz. Aişe’nin
yanına geliyor. Odasında oturmuş bir şeyle oynadığını görüyor.
Peygamberimiz soruyor: Ya Aişe, bu nedir? Oğullarım diyor. Peki
ya Aişe şunlar nedir? Kızlarım diyor. Peki ya şu ortadakiler?
At diyor. Efendimiz tebessüm ederek gülüyor. Ya Aişe atların
kanatları mı olur diyor. Demek ki kanatlı atmış. Hz. Aişe’nin
verdiği cevap çok enteresan: “Bilmiyor musun ki Süleyman’ın
da kanatlı atları vardı.”
Hz. Süleyman
hakkındaki Sebe suresinin 13. ayeti, Sa’d suresinin 31. ayeti
ve bu hadisi, üçünü yanyana koyduğunuz zaman tablo meydana çıkıyor.
- Hocam
Peygambere Efendimiz’den başka bir örnek daha aktarmanız mümkün
mü?
- Evet mümkün
Peygamber Efendimizin kendi ayak izini yaptırdığını,
resmettirdiğini söyleyebiliriz. İspatı İstanbul’dadır.
Topkapı Sarayı’nda Kutsal Emanetler Dairesi’nde Hz.
Peygamberimizin kendi rızasıyla yaptırdığı ayak izi vardır.
Üstelik “Çamura basılmış da ayağının izi çıkmış değil.”
Yakından bakarsanız o taşın bazalt olduğunu görürsünüz.
Bazalt, işlemesi çok zor mermer taştır. Dolayısıyla çamura
basmak suretiyle çıkan bir iz değil bu. Doğrudan doğruya
birisi bunu yapmıştır. Peygamber efendimiz yaptırmıştır. Bu
kendisinin resim yaptırdığına dair işarettir. Örnekleri çoğaltmak
mümkündür.
Mesela bir gün
Peygamber Efendimiz, ya Aişe şu perdeyi kaldır diyor. Hz. Aişe
mesciddeki bu perdeyi kaldırıyor. Çünkü perdede suret var,
resim var. Hz. Aişe bu perdeden yastık yapıyor ve üzerinde
resim bulunan bu yastıklar Peygamber Efendimiz tarafından kullanılıyor.
Hâlâ İslam’da
resim ve tasvirin haram olduğunu düşünürsek fotoğraf,
televizyon (dini yayın yapsanız bile) haram olur. Surettir çünkü.
Dolayısıyla resimi günlük hayatımızdan çıkarırsak ne
olur? Gazete biter, dergi biter, kitap biter, bilgisayar biter,
internet biter.
- Bu fıkıhçıların
söyledikleriyle çelişmiyor değil mi? Daha doğrusu bu yeni bir
yorum mudur zamana göre?
- Tabii ki
zamanın fıkha etkisini inkar edemeyiz. Mesela ben bugün değil
de 200 sene önce yaşasaydım bu şekilde söyleyebilir miydim?
Bir de ayet ve
hadislerin iyi irdelenmesi gerekiyor. Perde hadisi gibi. Peygamber
Efendimizin namaz kılarken dikkatini çektiği için kaldırılması,
fakat bir yandan da onu yastık olarak kullanmakta beis görmemesi
dikkat çekicidir.
- Namaza engel
olduğu zaman kaldırılması önemli değil mi?
- Evet. Çünkü
Peygamberimizin odasının öbür tarafı mescit. Yani avludan,
mescidden giriliyor Efendimizin evine. Dolayısıyla orası dînî
bir alan. Ama evinin diğer tarafı sivil bir alan. Yani sivil
alanlarda resim kullanmakta bir beis yoktur. Ama mescitlerde resim
yasaktır.
- Hocam İslam
dünyasında bir estetik erozyon ve tarihi tahripten
bahsediyorsunuz. Bu düşüncelerinizi biraz açar mısınız?
-
Camilerimizden başlayalım. Camilerimizin avlusuz, bahçesiz yapıldığını
görüyoruz. Hem cennetten bahsedeceksiniz, cennetin bahçeden
ibaret olduğunu söyleyeceksiniz, hem de camilerinizi bahçesiz
yapacaksınız. Kaldırımdan çıkılan bodrum katlarındaki
camiler, veyahut da altı hızar atölyesi, torna atölyesi ve üstü
cami. Bu İslam estetiğine, Allah’ın evi imajına hiç uygun
değildir.
Güncel bir
konuya geleyim. Popstar yarışmalarına bakınız. Bunlar estetik
erozyon değil midir? Ne ses var, ne müzik terbiyesi var, ne de
adab-ı muaşeret var. Ya da oturduğumuz evlere bakalım.
Evlerimizdeki yaşantılarımıza bakalım. Bizi rahatsız edecek
şekilde önünden geçilmeyen evler ve sokaklar. Hangi konuda biz
büyük eserler meydana getirmişiz? Kaç eserimiz var bu şekilde?
Hâlâ Sultan Ahmet’le övünüyoruz, Selimiye ile övünüyoruz.
Aradan 500 yıllık bir zaman geçmiş. Bunlara yeni şeyler
eklemeyelim mi?
Romancılığımıza
bakalım, durum aynı. Şiir bitmiş, mektuplar bitti. Romanı kim
okuyor? Hala Çalıkuşu’ndayız. Bir Cengiz Aytmatov yoktur Türkiye’de.
Bütün bunlar estetik erozyondur. Estetik kirlenme son derece yüksektir.
- Hocam
eskiler daha estetik yaşıyordu diyebilir miyiz?
- Tabii ki
kaliteli yaşayan insanlar o zaman da vardı bu zaman da vardır.
Fakat onlar kendilerine has bir değer oluşturmuşlardı.
Kendilerine has bir estetik anlayışları vardı. Belki padişahtan
vezire, paşalara kadar herkes aynı estetik seviyede değildi ama
estetik bir hassasiyet vardı. Mesela Aşık Veysel, okuma yazması
olmayan, Sivas’ın köyünden çıkmış bir adam. O kültüre
hitap eden bir adam. Bir onun yaptığı esere bakın; bir de Hacı
Arif Bey’in eserine bakınız. İkisi de farklı sahalarda
olmakla beraber ne kadar güzel duyguları ifade ediyor. Okumuşluğun
da bununla alakası yok. Ama şimdikilere bakıyoruz; estetikten
ve kaliteden çok uzak.
- Sanat
deyince akla güzel olan geliyor. Peki güzelin bir ölçüsü var
mıdır? Güzel nedir?
- Bu dünyanın
en zor sorularından bir tanesi. Şiiri tarif edebilir misiniz?
Ruhu tarif edebilir misiniz? Peki Allah’ı (c.c.) tarif edebilir
misiniz? Aşk! Aşkı tarif edemezsiniz ama onun eserini görürsünüz.
O bakımdan güzel olan, insanlarda olumlu duygular uyandıran ve
fizikî olaylar, görüntülerdir. İnsanlarda pozitif duygular
uyandırır. Bu genel bir tanım olabilir ama izafidir. Bir de çok
izafi olan, gerçek olan güzellikler de vardır.
- Peki sanat
da hakikate ulaşmanın bir yolu mudur?
- Ta
kendisidir. Ama düşünebilen bir beyin, hissedebilen bir ruh için.
Hissedemeyen bir ruh, düşünemeyen bir beyin için binlerce
delil serseniz yine de fayda etmez. Ebu Cehil inandı mı,
Peygamber Efendimiz’in o güzelliği karşısında? İnanmadı.
Birazcık düşünebilen bir insan için sanat hakikatın ta
kendisidir. “Çünkü sanatla Allah’a varan insanların imanı
estetik bir imandır.” Kendisiyle barışık bir imandır. Ve
dolayısıyla bu iman kişisel bir imandır. Baskıyla oluşan
veya taklide yönelik bir iman değildir. “Sanatla, ilimle, aşkla
elde edilen iman gerçek bir imandır.” Bunda taklit olmaz. Aşk
ilim ve estetik. Bu üçlü temele dayanan iman güçlü bir imandır.
Böyle bir iman dünyanın en sağlam kalesinden daha sağlamdır,
kimse yıkamaz.
Allah
Cemil’dir mesela. Sanat da Cemil’dir. Güzelliği hissedebilen
bir sanatçı Allah’ın Cemil sıfatını, musavvir sıfatını,
bedi sıfatını ötekilerden çok daha iyi kavrar. Benim Allah’ım
güzeldir ve güzeli sever. Ben mesela, şiir yazıyorum, fotoğraf
çekiyorum. Cenneti çok iyi anlıyorum. Ama estetikle bir alakası
olmayan, bir gülü koklamayan, sevdiğine bir çiçek vermeyen,
bir ağaç ekmeyen, tebessümle bakmasını bilmeyen bir insan
Allah’ı nasıl tanır? Ne kadar iyi tanır? O bakımdan
hakikate ulaşmak için sanat şarttır.
- Peki eski
devirlerde sanatın daha çok tasavvuf çevrelerinde gelişmiş
olması bir tesadüf müdür?
- Hayır tesadüf
değildir. Tasavvuf saf halde kalp rikkatidir. Bunu tarikat
boyutuyla değil, felsefî boyutuyla ele alıyorum. Tasavvuf
rikkatli kalp elde etmeyi başarmıştır. “Kalp inceliği”
Kur’an’ın bütün mesajı burada toplanıyor: Sorumluluk
bilinci, incelikli düşünme. Sevgi ve güzellik duygusu.
Tasavvuf dediğimiz de budur zaten. Bu bakımdan sanatın tasavvuf
çevrelerinde gelişmesi bir tesadüf değildir. Mesela onların
ne çok kullandıkları yazılar “Edeb Ya Hu”, “Ya Vedûd”
gibi yazılardır. “Ya Vedûd” seven ve sevilen; aşık ve maşuk
demektir. Allah (cc) seven ve sevilen bir varlıktır. Demek Allah
da bize aşıktır. Vedûd, Allah’ın isimlerinden biridir.
Bunun anlamını en çok bilen de eski mutasavvıflardır. Bu yüzden
sanatla uğraşmışlardır. Allah’ın güzel sıfatlarıyla
hemhal olmuş sanatçılar bu yüzden ince insanlardır.
- İslam
sanatlarından soyut sanatların ağırlık kazandığı dikkat çekiyor.
Acaba soyuta yönelmenin sebebi nedir?
- Her sanatın
arkasında bir felsefe vardır. Bizim İslam sanatlarının da,
Batı sanatlarının da arkasında kendi felsefeleri vardır.
Bizim klasik sanatlarımızın arkasında soyutluk vardır. İslam’da
da soyut inanç vardır. Allah (c.c.) soyut bir varlıktır. Biz
soyut bir varlık olan Allah’a inanıyoruz. Yani gözle görülebilen
bir Tanrı yok bizim inancımızda.
Budistlere bakıyorsunuz
Tanrı bir insan. Eski yunanlılara bakıyorsunuz, insandan
ilahları var. İlahlaşmış insanlar, insanîleşmiş ilahlar.
Çok şeklî düşünen insanlar.
Hristiyanlara
bakıyorsunuz, onlar da Hz. İsa’yı, beşer olan Hz. İsa’yı
ilahlaştırmışlar ve Tanrıyı bu şekilde düşünmüşler. Bu
bakımdan onların sanatlarının soyut olmaması gayet normal.
Figüre yönelmeleri tabiidir.
Bizim tanrı
inancımızda böyle bir şey yoktur. Bizim Allah inancımız mücerrettir.
Somut değildir. Dolayısıyla biz almışız bir gülü, soyutlaştırmışız.
Bunu bir fotoğrafla anlatmamışız. O Allah inancı ruhumuza işlemiş.
Hiç farkında değiliz. Sanatkâr onu yaparken benim Allah inancım
böyledir diye düşünmemiş belki ama biz her şeyde soyutlaştırmaya
gitmişiz. Mesela Selçuklu sanatçıları insan figürlerini
soyutlaştırmışlar, üsluplaştırmışlar. Bunları fotoğrafik,
natüralist bir anlatımla anlatmamışlar. Bunun yerine stilize
ederek kendilerinden bir şey katarak anlatmışlardır.
- Günümüzde
İslam dünyasında (özellikle Türkiye’de) sanat faaliyetleri
ne durumda?
- 30-40 yıl
öncesine göre bir kıpırdamanın olduğunu görüyoruz.
Tezhibin yeniden canlandığını görüyoruz. Minyatür yeniden
doğdu. İstanbul’da güzel örneklerini görüyoruz. Tasavvuf
musikisinde beste yapan sanatkarlarımız var. Refet Hatiboğlumuz
var. Demek ki eski klasik sanatlarımızda faaliyetler başladı.
Yeter ki devlet desteklesin, bizi arabeske boğmasın. Yine bir
takım cemaatler klasik sanatlarımızı alıcı olarak
desteklesin. Mesela beni düğünlere davet edenlere ben altın
hediye etmiyorum. Tencere, kap kacak vs. hediye etmiyorum. Ebru
hediye ederim. Bir sanat eseridir. Onu anlayacak seviyedeyse tabi.
Odama bakın tablolarla dolu. Evim de böyledir. Tablolar, eski
yazılar, tezhipler, fotoğraflar vardır. Mesele insanın estetik
zevkini yükseltmektir.
- Hocam son
olarak Batı sanatlarıyla Doğu sanatları arasındaki temel fark
nedir sizce?
- Batı
sanatlarının arkasında felsefe vardır. Darvin vardır, Karl
Marks vardır… İnsanların ihtiyaçları, arzuları vardır.
Batıda bunları görürsünüz. Arka plana bakmak gerekir. Bizim
insanımız para kazanmak için sanatla uğraşmaz, içinden
gelir. Biz de sanat, insanın kendisini ifade etmesi için vardır.
Sanat gayedir, onlarda ise vasıtadır.
