Muhammed
Esad Erbilî
1847 yılında
Musul’un Erbil kasabasında dünyaya geldi. Dedesi Hidâyet
Efendi, Hâlid el-Bağdâdî’nin halîfesi ve Erbil’de inşa
ettirdiği tekkenin şeyhi idi. Esad Efendi, baba ve anne tarafından
seyyiddir. Dedesi gibi, babası Muhammed Said Efendi de Hâlidî
tekkesi şeyhi idi.
Muhammed Esad
Efendi, ilk tahsilini Erbil ve Deyr’de tamamladı.1870 yılında
23 yaşında iken mânevî bir işaretle Tâhal-Harîrî’ye
intisab etti. Beş yılda seyru sülûkunu tamamlayarak 1875 yılında
hilâfet aldı. Aynı yıl hacca gitti.
Dönüşünde
şeyhinin vefat ettiğini öğrenince İstanbul’a yerleşmeye
karar verdi. İstanbul’da önce Salkımsöğüt’te Beşirağa
derğâhında, sonra Çarşıkapı’daki Molla Pîrî Camiinin müezzin
odasında kaldı. Fâtih Camii’nde Hâfız Dîvânı’nı
okuttu. II. Abduhamid’in damadı Halid Paşa’nın davetiyle
sarayda sohbetler ve dersler verdi. Bu arada Meclis-i Meşâyih âzâlığına
tayin edildi. Kâdirî Şeyhi Abdulhamid er-Rifkânî’den Kâdirî
icâzetnâmesi aldı.
1883 yılında
Kâdirî Meşâyihine âit olan Kelâmî Dergahı şeyhliğine
tayin edildi. Burada müntesiblerine önce Kâdirî evrâdı
okur, sonra Nakşî usûlünce “hatm-i hâcegân” yaptırırdı.
Ancak Nakşî tarîkatında sohbet esas olduğundan Cuma günleri
de sohbete devam ederdi. Bir süre Halıcılar’daki Feyzullah
Efendi Dergâhı’na da devam etti. 1900 yılında bilinmeyen bir
sebeple memleketi Erbil’de zorunlu ikâmete tâbî tutuldu. Meşrûtiyet’e
kadar mektuplaşarak ve tekkede, irşad faaliyetlerine devam etti.
Bu sırada talebelere yazılan tasavvufi içerikli mektupları
“Mektûbât” adlı eserinde topladı.
Yeniden İstanbul’da
Es’ad
Efendi, Meşrûtiyet’ten sonra 1908’de tekrar İstanbul’a
döndü. Kelâmî dergâhını genişletti. Üsküdar’daki
Selimiye Dergâhı Şeyhliği de kendisine verildi. Oğlu Mehmed
Ali Efendi’yi bu dergâha vekâleten şeyhlikle görevlendirdi.
Kendisi de zaman zaman burada irşad faaliyetinde bulundu.
1925 yılında
tekke ve zâviyelerin kapatılmasından sonra inzivâya çekildiği
Erenköy Kazasker’deki evinde sürekli polis gözetiminde
tutuldu. Aralık 1930’da belirli güçlerin tertiplediği
Menemen olayı ile ilgisi olduğu iddiasıyla oğlu Mehmet Ali
Efendi ile birlikte Menemen’e götürülerek idamla yargılandı.
Hakkında verilen idam cezası, yaşlılığı sebebiyle müebbet
hapse çevrildi. Oğlu Mehmet Ali Efendi ise îdam edildi. Es’ad
Efendi ise Menemen’de askerî hastanede “üremi”den tedavi görürken
84 yaşında 3 Mart gecesi (1931) vefât ettiği açıklandı.
O’nun
yetkililerce zehirletilerek öldürüldüğü şeklinde yaygın
bir kanaat vardır. Cenazesine dahi tahammül edemeyenler, cenâzeyi
âilesine vermediler. Resmî makamlarca Menemen’de defnedildi.
Mezarının bulunduğu arsa üzerine 1962-1963 yıllarında bir
cami yapıldı. Mahkeme zabıtları açıklanmadığından Esad
Efendi ile oğlu hakkında verilen îdam cezasının hangi
delillere dayandırıldığı, Menemen olayları ile ilgilerinin
olup olmadığı da anlaşılamamıştır.
Esad Efendi,
pek çok halîfe yetiştirdiğinden İstanbul, Anadolu, Yugoslavya
ve Bulgaristan’da binlerce müntesibi vardı.
1914 yılında
önce Meclis-i Meşâyih azâlığına, sonra da reisliğe tayin
olunmuştu. Reisliği sırasında tekkelerin ıslâhı, ehil
insanların şeyhliğe tayini ve şeyh evlâdının en iyi bir şekilde
yetişmesi için önemli çalışmalar da yapmıştı.
Muhammed Esâd
Erbilî Efendi’nin pek çok halîfesi olmasına rağmen
silsilesi en yaygın olarak, halîfelerinden Mamud Sâmi Ramazanoğlu
tarafından sürdürülmüştür.
Şekil ve şemâili
Esad Efendi,
uzuna yakın boylu, beyaz sakallı, sürme gözlü, esmer tenli,
şişmana yakın cüsseli, güleryüzlü, tatlı sözlü, vakur
bir zât idi. Çok kuvvetli bir hâfızaya sahipti. Senelerce
evvel görüştüğü zâtı hemen tanır, konuştukları mevzûyu
derhal hatırlardı. Altın silsilenin otuzüçüncü halkası
idi.
Adabı ve
ahlakı
Esâd Efendi,
Muhammedî meşrebde, îsar ve infak doygunluğunda bir gönül
sultanı idi. Nitekim vefâtına yakın şunları söylemişti:
“İntisâbımın
ilk yıllarında gönlüme: Yâ Rabbi, huzûr-u ilahiyyene çıplak
olarak geleyim. Şayân-ı kabul amelim varsa onları günahkâr
kullarına bağışlayayım.” şeklinde duygu gelmişti. Şimdi
de aynı duygularla doluyum.
Esad
Efendi’nin nazarı keskin sohbeti etkileyici idi. “Ümmetimin
şereflileri Kur’an hâmilleridir.” hadîs-i şerîfini
“Kur’an tilâvetine müdâvim, ahkâmıyla âmil, teheccüt
namazı zikirle gecelerini ihyâ edenlerdir.” şeklinde
yorumlardı.
“Bazılarının
zannettiği gibi “hamele-i Kur’an” sadece Kur’an hâfızı
demek değildir. Kur’an’ın ahkamıyla amel etmeyen, namaz
bile kılmayan hâfızlar neye yarar. Tevrat’ın hükmünü yaşamayan
Yahudiler (Cumua-5) kitap yüklü merkebe benzetilmiştir.”
“Size ne
oluyor ki Allah yolunda infakta bulunmuyorsunuz?” (Hadîd, 10)
âyetini tefsir ederken, “İnsan, bir evden bir eve taşınırken
eski evinde bir şey bırakmazken, mezar evine niçin hiçbir şey
alamadan gidiyor? Şüphesiz, kabir evine götürülecek şeyler;
fakirleri doyurmak, düşkünleri giydirmek, câmi ve mescid yaptırmak,
İslâm’ın zaferi için harp âletleri ve nakil vasıtaları için
mal harcamaktır.” şeklinde açıklamıştı.
Edebî şahsiyeti
Esad Erbilî
Hazretleri, iyi bir âlim olduğu kadar, usta bir şâirdi. Dîvânında
yer alan duygu ve aşk yüklü şiirleri günümüzde ilâhi ve
kasîde olarak seslendirilmiştir.
“Ne mümkün
bunca âteşle şehîd-i aşkı gasleylemek.”
Mısrası ile
kendisinin şehid olacağını sezip, önceden haber vermesi şeklinde
bir kerâmet olarak değerlendirilmiştir.
“Gönül nûr-i
cemâlinden habîbim bir zîyâ ister.” ve
“Tecellâ’yı
cemâlinden habîbim nevbahar âteş.
Gül âteş, bülbül
âteş, sümbül âteş, hâk ü hâr âteş” mısrâları ile
başlayan duygu ve aşk yüklü şiirler onundur.
Eserleri
1. Kenz-ül İrfan:
Ahlâk, ibâdet, takvâ ve benzeri konularda derlenmiş binbir
hadis-i şerifin tercüme ve izâhının yapıldığı
eserdir.
2. Mektûbât:
Erbil’de zorunlu ikâmete tâbî tutulduğu sıralarda muhib ve
müridlerine yazdığı tasavvufî mahiyette, -son baskısında-
156 mektuptan oluşan bir eserdir.
3. Dîvân: Türkçe
ve Farsça şiirlerini topladığı eserdir. Âruz veznini büyük
bir ustalıkla kullandığı eserinde yer yer Arapça manzûmelere
ve bir de Kürtçe gazele yer vermiştir.
4. Risâle-İ
Es’adiyye: Tarîkat ve tasavvufun lüzûmu, fazîleti, seyr ü sülûkun
âdâbını anlatan 30 sayfalık bir risâledir. Risâlenin sonuna
kendi hal tercümesi de eklenmiştir.
5. Tevhid Risâlesi:
Muhyiddin İbni Ârabî’ye izâfe edilen bir risâlenin tercüme
ve şerhidir. Aslında risâle Evhadüddîn-i Bâlyâni’ye âittir.
6. Fâtiha-İ
Şerif Tercümesi: Risâle-i Es’adiyye ile birlikte basılmış,
sekiz sayfalık bir eserdir. n
Kaynak:
1- Altın
Silsile, H.Kâmil Yılmaz, Erkâm Yayınları, 1994.
2- TDV
İslâm Ansiklopedisi, c.11, sh. 348-349.
3- Son Devrin
Din Mazlumları, N.F.Kısakürek, Büyük Doğu Yayınları, 1977.
4- Yürüyenler
ve Sürünenler, Sâdık Albayrak, Medrese Yayınları, 1979.
