KUR’AN VE
TABİAT
İslam, tabiatı
çok ciddi bir biçimde ele alır. Kur’an’ın geniş bir bölümü
doğrudan ya da dolaylı olarak tabiatla ilgilidir. Tabiatın
mahiyetini şu beş prensip belirler: Cismaniyet, yaratılmışlık,
düzenlilik, amaçlılık ve hizmet.
Cismaniyet
Dünyanın yaşayan
dinleri, tabiatı kutsal olarak gören tabiatçılarla, cismani
olarak gören uluhiyetçiler şeklinde ikiye ayrılır. Taozim,
Hinduizm gibi dinler birinci bölüme; Yahudilik, Hristiyanlık ve
İslam ikinci bölüme girer. Birinci grup genel olarak Allah’ın
ve tabiatın bir ve aynı oldukları anlayışındadır.
İslam, tabiatın
cismaniyetinin kesin ve mutlak olduğu öğretisini yapar. Allah
(c.c.) dışında hiçbir şey ilahi değildir ve ondan başka her
şey tamamen cismanidir. Bu anlayış, İslam’ın “La ilahe
illallah-Allah’tan başka ilah yoktur” inancının manasıdır.
İslam’da tabiata veya başka bir şeye uluhiyet isnat etmek şirk
ya da başka varlıkları Allah (c.c.) ile birleştirmektir. İslam,
tabiata dolaylı bir ifadeyle bile uluhiyet isnat etmeyi zemmeder.
Allah (c.c.)’ın yarattıklarını O’nun bir parçası yapmak
(43/15), yardım için Allah’tan başkasını çağırmak
(39/43), Allah’ın yanında tabiatın herhangi bir parçasına
tapmak (40/66), Allah ile insanlar ya da cinler arasında soyla bağlı
bir ilişki iddia etmek (37/158), yeryüzünde herhangi bir şeyi
ilah olarak görmek (21/21) en büyük suç, affedilmeyecek günahtır.
Müslümanın
nazarında, cismani olanı, yaratılmışların herhangi birisine
herhangi bir uluhiyet atfetmek, yani şirk, en menfur şeydir.
Yaratılmışlık
İslam’da
tabiat Allah’ın emriyle yoktan var edilmiş, Allah’ın
mahlukudur. O “tamamiyle başka” ya da “Leyse kemislihu şey’un”
(Kur’an 42/11) olarak ifade edilir ve Allah’ın zatından
kesinlikle farklıdır. Allah’ın başka oluşu, yani gerçekliğin
iki yüzlü oluşu, bir yüzünde üstün Yaratıcı, diğer yüzünde
ise geri kalan her şeyin mahlukat oluşu İslam’ın üzerinde
durduğu en önemli öğretidir. Yaratılmış olanı Yaratan’la
karıştırmak Kur’an’a göre korkunç bir hatadır. Çünkü
Allah tek yaratıcıdır (13/16). “Eğer yerde, gökte
Allah’tan başka tanrılar olsaydı, ikisi de (yer de, gök de)
bozulup giderdi...” (2/;22). “Allah ilk defa yaratır, sonra
onu çevirip yeniden yaratır...” (10/34). Yer ve gökler ve
ikisi arasında bulunan her şey yaratılmışlığın yani var
olmanın ve zaman/mekanın bütün izafiyeti altında sona ermenin
parçaları olan yaratıklardır (11/7). Bütün yaratıklar
yoktan “ol” emriyle yaratılmışlardır (2/118). Allah gerçekten
yaratmaya muktedirdir. (30/40). O’nun yaratması doğurmakla
ilgili bir fiil değildir... Kendisinin eşi ve ortağı yoktur.
Allah Samed’dir. (herşey varlığını O’na borçludur. Her
şey O’na muhtaçtır. O hiçbir şeye muhtaç değildir. Her şeyin
baş vuracağı, yardım dileyeceği tek varlık O’dur). Kendisi
doğmamış ve doğrulmamıştır. Hiçbir şey O’nun dengi
olmamıştır (6/101). “O’nun işi, bir şeyi(n olmasını)
istedi mi O’na, sadece ‘ol’ demektir, hemen oluverir.
(36/82).
Düzenlilik
İslam, tabiat
düzenli bir alem olarak görür. Bir olay, sebebinin bir soncu
olarak meydana gelir; dönüşümlü olarak, bu sonuç da bir başka
olayın sebebidir. Aynı olaylar aynı sebeplere ve aynı sebepler
de aynı sonuçlara işaret ederler. (65/3-36/12). Dahası, tabiat
da tam manasıyla bir düzendir. Çünkü bütün olaylar aynı
kanunları izlerler ve hiçbir şey bunların dışında kalmaz.
Gerçekten de, yaratılmış bir şey için bütün içinde olmak,
tabiatta olmak, onun değiştirilemez kanunlarının hakimiyeti
altına girmektir. Tabiattan ayrı olmak ya da onun kanunlarının
dışında kalmak, Allah ve tabiatın yaratıcısı olmaktır. Bu
düzen tabiata, onu yaratan ve olduğu gibi şekil veren Yaratıcı
Allah (c.c.) tarafından konulmuştur. Tabiattaki hiçbir şey
O’nun bilgisinden kaçamaz ve içindeki her şey onunla ilgili
kanunlara tabîdir. Ona düzenliliğini veren şey budur. Her
yaratığın nedensel yararı, bunun etkisi ve zamanı ölçülüdür.
Böylelikle tabiat, yaratıcısı tarafından mükemmel bir şekilde
eksiksiz, yanlışsız olarak düzenlenmiş, tam ve iç içe geçmiş
sebepler ve sonuçlar sistemidir. “O, yedi göğü, birbiri üzerine
tabaka tabaka yarattı. Rahman’ın yaratmasında bir aykırılık,
uygunsuzluk göremezsin. Gözünü döndür de bak, bir bozukluk görüyor
musun? Sonra gözü(nü) iki kez daha döndür (bak). Göz bir
halde sana geri döner. (67/3-4). Allah’ın yaratış kanunları
hiçbir zaman değişmeyeceği için bu mükemmellik mevcut olduğu
sürece tabiata ait olacaktır. Bunun sebebi Allah’ın kanunlarının
(sünnetullah) değişmez olmasıdır (48/23). Usullerini değiştirmez,
çünkü O, kendisi, değişimin ötesindedir.
Amaçlılık
Tabiatı
meydana getiren nesnelerin her biri, yerine getirmesi gereken ve
getireceği bir amaçla donatılmıştır. “Allah, her şeyi
yaratmış, ona bir düzen vermiş, mukaddereratını
(kabiliyetlerini, özelliklerini) tayin etmiştir” (25/2). Bu
amaç nesnenin içine değişmez bir gereklilikle, ona doğru
ilerlediği kendi tabiatı olarak işlenmiştir.
Amaçlılık,
düzenliliğin diğer yönüdür. Tabiatta iki nesnenin bütünüyle
benzer olan ilişkisi, teorik olarak gözlendiğinde sebeplilik,
aksiyolojik olarak gözlendiğinde ise amaçlılıktır. Amaç,
yaratılışın tamamını ayırım gözetmeden kapsar.
Kur’an’da şöyle buyurulmaktadır: “Gökleri, yeri ve
bunlar arasındakileri oyun ve eğlence için yaratmadık!
Onları, ancak bir hikmet ve gayeyle yarattık. Fakat onların çoğu
bilmezler.” (44/38-21/16). İslam’ın görüşüne göre,
tabiattaki bir nesne olarak insan da yaratılış sistemiyle iç içe
bir parça olduğu için aynı derecede amaçlıdır. Aslında İslam
onu, tabiatın bir sonuca doğru ilerleyen bütün zincirlerinin
amacı olarak belirler. Bu da onun tabiattaki her şeyle ekolojik
bağlantılarını ortaya çıkarır.
Hizmet
İslam, amaçlılığın
tabiattaki her nesnenin yalnızca bir özelliği değil, aynı
zamanda tabiatın bütünlüğünün bir ifadesi olduğunu da
belirtir. Allah dünyayı (gözleri-yerleri) boşuna değil, bir
amaçla, yani insan iyi ameller işlesin diye yaratmıştır
(11/7-67/2). İslam böylelikle bir sonu, yaratılış için bir
amacı kabul eder ve bu amacı insanın ahlaki amelleri olarak
belirler. Bu noktada Allah, lüzumlu vasıtaları ihsan etmiştir.
Dünyada hayatiyetini devam ettirmek üzere insan için gözler,
kulaklar, akıl, dil ve basiret vererek donatmıştır (17/36). İslam,
Allah’ın bahşettiği bu vasıtaları, tabiatı anlamak için
kullanmayı gözardı edenleri, cezaya müstehak kabul eder.
Tabiatın
insanın hizmetinde olması, Allah’ın her nesneyi insanın
saadete ulaşabilmesi yolunda kullanması ve onu insanın iyiliğe
yönelik görevlendirdiği manasına gelir. Tabiatı istediği
gibi kullanmak insanın elindedir. Çünkü tabiatın fonksiyonu
yalnızca temel ihtiyaçları karşılamak için değil, aynı
zamanda ziynet, yani zevk almak içindir (37/6). Gerçekten
tabiattaki düzen bizatihi amaçlıdır ve bu amaç insanın
ahlaki tecrübesi açısından gerekli ortamı hazırlamaya yönelik
yüce bir anlam taşır. Tabiat esas olarak iyidir. İyiliği
insanın değerlerinin gerçekleşmesinde mükemmel bir alet oluşundandır,
bu da zaten yaratılışın gayesidir. Kur’an, Allah’ın yalnızca
O’na hizmet etmesi için yarattığını söylemekte (51/56) ve
bu hizmeti, meleklerin, göklerin, yerin ve dağların -ahlaki
irade gerektirdiğinden-yüklenemediği ilahi bir emanet olarak
ifade etmektedir (2/30). İslam’a göre, insan hayatının,
zamanın ve tarihin manası budur: İnsan, Allah’ın emrinin
esas kısmını oluşturan ahlaki değerleri ortaya çıkarmak
anlamında Allah’ın dünyadaki halifesidir.
