TRAFİK
KAZASI VE DİYET
SORU:
Bir kişi, hataen bir insanın ölümüne sebep olsa bunun İslam
hukukundaki hükmü nedir? (Tarık Ablak / İstanbul)
İslam
hukukunda adam öldürme ve yaralamalarda mağdur tarafa ceza ve
kan bedeli olarak ödenen mala diyet denir. İnsanlık tarihinde
öldürülen şahsın yerine kan bedeli ödenmesi uygulamasının
uzun bir geçmişi vardır.
Kur’an, öldürmede
kısasın farz kılındığını bildirdikten sonra, ancak “Kim
(din) kardeşi tarafından affedilirse o zaman marufa uymak, güzel
ve tam olarak ödeme yapmak gerekir. Bu, Rabbinizin bir
hafifletmesi ve rahmetidir.” (Bakara, 178) Bu ifadeyle kısastan
vazgeçilmesi halinde müslümanların genel kabulünü gören bir
ölçü (maruf) çerçevesinde ve gerektiği şekilde diyetin ödenmesi
hususuna işaret eder.
Yine konu ile
ilgili Kur’an-ı Kerim’de hataen adam öldüren ile ilgili
ayette ise diyetten açıkca (lafzan) söz edilir ve yanlışlıkla
bir mü’minin öldürülmesi halinde belirli cezalar dahilinde
öldürülenin ailesine ödemek üzere diyet verilmesinden
bahsedilir. (Nisa, 92)
Kur’an’da
diyetin miktarı ve ödeme şekliyle ilgili bir ayrıntıya yer
verilmez.
Peygamberimiz
(s.a.v.)’in sünnetinde diyet konusunda bir hayli ayrıntı ve
uygulama örneği mevcuttur.
İslam
hukukunda cezalar:
1- Had,
2- Kısas,
3- Diyet,
4- Tazir gibi
kısımlara ayrılır.
İslam
hukukunda sadece insanın değil, zarar gören diğer canlıların
ve eşyanın da hukuken koruma altında olması, hukuka aykırı
şekilde meydana gelen malî ve bedenî her zararın imkan ölçüsünde
giderilmesi İslam hukukunun genel amaçları içerisindedir.
Diyetin miktarı
Diyetin miktarı
Hz. Peygamberimiz (s.a.v.)’den rivayet edilen hadislerle Hulefa-i
Raşidin’in söz ve uygulamalarında ayrıntılı olarak geçer.
Peygamberimiz, müteaddid hadislerinde bunu 100 deve olarak ifade
etmiştir. Bazı hadislerde diyet miktarı 1.000 dinar altın,
12.000 dirhem gümüş, hatta 200 sığır, 2.000 koyun veya 100
elbise olarak da geçer.
Diyet miktarıyla
ilgili olarak Hz. Ömer’in deve fiyatlarının yükselmesi
sebebiyle 1.000 dinar altın 12.000 dirhem gümüşün yanısıra
200 sığır, 2.000 koyun, 200 elbiseyi de zikrettiği, her bölge
halkının kendi bölgesinde yaygın olandan, mesala Mısır ve
Suriyeliler’in altından, Iraklılar’ın gümüşten diyet
vermesi gerektiğini belirttiği rivayet edilir. Bu ve benzeri
rivayetler diyetin hangi tür mallardan ne kadar ödeneceğini
belirtir.
İmam Şafii,
İbni Hazm ve Hanbeli fakihlerinin çoğunluğuna göre diyette
sadece deve asıl olup diğerleri onun değerlerini açıklayan
bir nitelik taşır. Peygamberimiz (s.a.v.)’in döneminde deve
fiyatlarının düşük olup diyet miktarının 400, 800 dinar
veya 8.000 dirhem dolayında olduğu, deve fiyatlarının daha
sonra yükselmesiyle Rasul-i Ekrem’in bunu 1.000 dinar ve 12.000
dirheme çıkardığı bir vakıadır.
Uygulama
Osmanlı
toplumunda Hanefi mezhebinin musamahası çerçevesinde kolaylık
sağlamak amacıyla diyetin gümüşten verilegeldiği, Mısır’da
da yetkili mercilerin diyeti altından ve gümüşten ayrı ayrı
tespit ederek borçlu tarafa seçme hakkı tanıdığı
bilinmektedir.
İslam ülkelerinin
diyet konusunda mahalli örf ve ülke şartlarını da göz önünde
bulundurarak iki tarafın haklarını gözeten ölçüde bir değer
tespitine gitmeleri, bu konudaki rivayetlerin ve doktriner görüşlerin
amaç ve ruhuna uygunluk gösterir.
Batı hukuku
kaynaklı ceza kanunlarında hakim olan, suçluyu koruma temayülü
ve ceza hukukunun, kamu hukuku karakteri, adam öldürme ve müessir
fiil suçlarında çok defa suç mağdurunun şahsi haklarının göz
ardı edilmesine yol açmakta ve onu tatmin edecek çözümler
bulmada yetersiz kalmaktadır.
İslam
hukukunda öldürme, yaralama ve sakat bırakmalarda suçluya onun
yakın çevresine, meslekî teşekküllere ve son olarak devlete yüklenebilen
diyet borcu, suçluyu cezalandırmaktan çok, haksız fiilden doğan
zarar ve mağduriyeti gidermeyi, suç mağdurunun haklarını
korumayı hedef alır. Bu husus, özellikle hata ve ihmal sonucu
meydana gelen ölüm (trafik kazası gibi) yaralama veya sakat
kalmalarda daha belirgin bir şekilde kendini göstermektedir. Günümüzdeki
sosyal güvenlik ve sosyal devlet anlayışının da desteğiyle
klasik doktrindeki diyet kurumunun çağımız toplumlarında yeni
bir anlayış ve yapıda işlerlik kazanması, böylece haksız şekilde
meydana gelen ölüm ve yaralamadan mağdur olan şahısları
koruyucu ve tatmin edici bir sosyal güvenlik ağının kurulması
mümkündür. (Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi)
Trafik kazası
Trafik kazaları,
genelde hataen meydana gelen bir vakıadır. Bu da yukarıda bahsi
geçen, ayette de işaret edildiği gibi hataen adam öldürme suçuna
girer. Cezası da ona göre takdir edilir. Burada ölenin en yakın
velileri kimse, onlar söz sahibidirler. Onlar dilerse İslam
hukukunda takdir edilen ne ise onu talep ederler. İsterlerse karşı
tarafın gücü yoksa makul bir yol bulunarak her iki tarafın da
razı olacağı gönül rahatlığı ile helalleşerek
neticelendirmeleri güzel olur.
İslam ceza
hukukuna göre bir müslümanı haksız yere ve bilerek öldüren
kimsenin cezası kısas, yani idamdır. Bunu affetme selahiyeti
yalnızca maktülün ailesine aittir.
İslam
hukukuna göre diyeti, öldürenin ailesi öder. Bunların gücü
yetmez ise devlete başvurur. Beşerî sistemlerde, ölenin
velileri ceza konusunda söz sahibi değildir. Hatta kasten adam
öldürenlerin durumu ile ailelerine sormadan, onların görüşleri
alınmadan, onlar hiçe sayılmak suretiyle katil hakettiği ceza
ile cezalanmamakta veya bir af vesilesi ile serbest bırakılmaktadır.
Allah (c.c.)
ise şöyle buyuruyor:
“Ey iman
edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı.
Ey akıl
sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır. Umulur ki suç işlemekten
sakınırsınız.” (Bakara, 178-179)
Kısasta hayat
vardır sözü, gerçekten dikkate değer bir ifadedir. Zira kısas
tatbik edilirse bir kişinin öldürülmesiyle pek çok kimsenin
emin bir halde yaşaması sağlanır.
İslam, suça
iten sebepleri azami ölçüde ortadan kaldırmış, insanın
insanı kamil derecesine ulaşması için tedbirler almış, insanın
dirisine de, ölüsüne de değer vermiş, herbirerlerinin haklarını
korumuştur.
Beşeri
sistemler, haksız aflarla ölen ölmüştür diyerek katilleri
serbest bırakmakla, ölenin yakınlarını ömür boyu vicdan
azabına mahkum etmektedir.
Şu da iyi
biline; beşeri sistemlerin eksiklikleri ve yanlışları ilahî
sistemle tamamlanamaz. Zira ilahî sistem kendi haliyle bir bütündür,
bütün olarak yaşanır.
Ödeme usulü
Ödeme usulü
ise şöyledir:
1- Keffaretin
öldürenin malından ödenmesi gerekir.
2- Ölüme
sebep olan şahsın, gücü yetmezse onun ailesi, kabilesi,
akrabaları ve kendisinden yardım aldığı herkestir. (Vehbi Züheylî,
VIII/10)
Ailenin diyet
ödemek durumunda bırakılmasının sebebi şudur: Hata yoluyla
cinayetler çok olur. İnsanın diyeti de fazladır. O bakımdan
hikmet, katilin yardım görmesi ve yükünün hafifletilmesi müstahsen
görülmüştür. (Vehbi Züheylî, VIII/106)
3- Aile
yoluyla da çözümlenmemişse İslam hukukuna göre devlete,
maliyeye başvurur ki, ölenin tarafeyni de korunmuş olsun.
4- Kur’an-ı
Kerim’de, kısas farz olmakla beraber öldürülenin velisi kısastan
vazgeçer veya diyet isterse, o diyet, gizlilik içinde ödenmelidir.
Bu, Rabb’imizden bir hafifletmedir, rahmettir. (Bakara, 178)
Yine bu ayet-i
celilenin ışığı altında bir kişi, trafik kazası ve benzeri
hallerde hataen adam öldürmüşse yukarıdaki şartlara uygun ödeme
imkanı yoksa ailesi ve devlet de yardımcı olmamış ise,
ayetteki Allah’ın hafifletme ve rahmet müjdesi ışığı altında
tarafların birbirlerine karşı ihlas ve samimiyetle Rab’lerine
tevekkül ederek, karşılıklı helalleşerek gönül hoşluğu içerisinde
neticeye gitmeleri Allah’a karşı tefviz-i umur eylemeleri güzel
olur.
5- Bir mümini
yanlışlıkla öldürenin diyet ödeme gücü yoksa, Allah tarafından
tevbesinin kabulü için ardarda iki ay oruç tutması gerekir.
(Nisa, 92)
Allah’ım!
Ümmet-i Muhammed’i Kur’an’a mahkum et. Amin.
