AHMED B. HANBEL
O, hakaret ve horlanmaya
maruz kalıyor; Bağdat’tan, elleri kelepçeli olarak ders
meclisinden uzaklaştırılıyor; sırtında simsiyah izler bırakan
kırbaçların altında oradan oraya götürülüyor. Bu zat,
hapsediliyor ve hapishanede ona durmadan dayak atılıyordu.
Fakat, dayak atan ve attıranlar, ona söyletmek istediklerini ve
onun, söylenmesine dince müsaade edilmediğine inandığı şeyi
söyletmekten aciz kalmışlardı. Hem onlar, hem o zat, bu hal üzere
18 ay devam etmişlerdi. Bu süre içerisindeki işkence ve baskılarına
rağmen o, bunların arzularını yerine getirmemiştir. Nihayet
onu serbest bıraktılar. O, bu yaralardan şifa bulup ıstırapları
dinince dersine tekrar dönmüştür. Fakat onlar, bundan sonra,
bu zatı yine hapsederek, Allah’ın yardımı erişinceye kadar
dersinden alıkoydular. İşte bu zat, Daru’s-Selam (Bağdat)’ın
imamı, çağındaki fakih ve muhaddislerin üstadı İmam Ahmet
b. Hanbel’dir.
Ahmet
b. Hanbel, hicri 164 yılında Bağdat’ta doğmuştur. Burası
onun yaşadığı, ders verdiği ve şöhretinin yayıldığı
yerdir. Annesi onu, babasının ikamet ettiği Merv şehrinden
hamile olarak getirmiştir. O hem ana, hem baba tarafından soyca
Arap’tır. Çünkü ana ve babası Şeyban kabilesindendir. Bu
kabile de, Adnan kabilesinin bir kolu olan Rabia kabilesinden ayrılma
olup Nizar kabilesinde Peygamberimizin soyuna karışır.
Ailesi hikmet sahibi ve cömertti.
Dedesi Emevilerin valisi idi. Daha sonra Abbasi hareketini haklı
bularak, Emevilerin çöktüğünü de görerek vazifesinden ayrıldı.
Bu yüzden işkencelere maruz kaldı. Babası da 30 yaşında çok
gençken ölmüştü.
Eğitim ve tahsili
Terbiye ve yetişmesini
annesi üzerine almış ve buna amcası da nezaret etmiştir. İlim
merkezi olan Bağdat da ilim tahsiline çok müsaitti.
Çocukluğundan itibaren İslami
ilimleri öğrenmeye başlayan büyük imam, önce Kur’an’ı
ezberledi. Daha sonra Arapça, hadis ve büyüklerin hayatlarını
öğrenmeye başladı.
Küçüklüğünden itibaren
asalet ve takva emarelerinin gözüktüğü Ahmet b. Hanbel’i,
inancı uğruna en büyük imtihanlara katlanan, azim sahibi,
muttaki insanlardan başkasının dayanamayacağı işkencelere fütursuzca
göğüs geren bir insan olarak görüyoruz. Akranlarına göre o
ciddi işlerle uğraşıyordu. Yetimlik ona ciddiyet vermişti.
İlim alanı olarak ne
felsefeyi, ne de matematiği seçmiştir. O, dini ilimleri tercih
etmiş ve bu arada kendini memleket memleket dolaşmayı
gerektiren hadis ilmine vermiştir. Hadis ilmi de onu fıkha götürmüş,
böylece onda hem fıkıh, hem de hadis ilmi birleşmiştir.
Hadis ilmini tercih edişi
rastgele değildir. Önce o, rivayetle dirayeti birleştiren fıkıh
tahsiline başlamış, Ebu Hanife’nin talebesi ve o çağın en
büyük kadısı Ebu Yusuf’tan ders almıştır. Fakat o hadise
meyletmiş, bu itibarla o, “İlk hadis yazdığım şahıs Ebu
Yusuf’tur.” demiş, fıkıh zevkini de ondan öğrendiğini
belirtmiştir.
Hadis tahsili için yaptığı
seyahatler
15 yaşında iken hadis öğrenimine
başlayan imam, yedi yıl Bağdat’ta muhtelif hocalardan hadis
dersi aldı. Ardından büyük ilim merkezleri ve muhaddislerin
bulunduğu değişik yerlere seyahat etti. Sırasıyla Basra, Kufe,
Hicaz ve Yemen’e gitti. Kitaplardan okumaktan ziyade şifahi
olarak hocalardan dinlemeyi daha çok arzu ettiğinden seyahati
istemiştir. Bu yolda meşakkat çekmeyi, muradına kolayca ermeye
tercih ederdi. Çünkü kolay elde edilen şeyler çabucak
unutulmakta, güçlükle elde edilen şeyler ise unutulmamaktadır,
Bu durum, ne zamana kadar sürecek
diyenlere de: “Hokka ve kalem ile mezara kadar...” diye cevap
vermiştir.
Fıkha doğru
Ahmet b. Hanbel’in topladığı
hadisler (sünnet), aynı zamanda derin ve ince bir fıkıh idi.
Bu itibarla, rivayetle uğraşırken fıkhî mevzulardan uzak kaldığı
söylenemez. Aksine o fıkıhla sıkı sıkıya alakalı idi. Onun
ilk çalışmaları, Kadı Ebu Yusuf’tan fıkıh tahsiline yönelikti.
Olgunluk çağına gelince sünnet fıkhına meyletmiştir. Belki
onu fıkha yönelten de Ebu Yusuf’un ilk yıllardaki hali olmuştur.
Fıkıh konusunda özellikle
Hicaz’da İmam Şafi ile karşılaşması ve onun aklî
kudretine ve fıkhi istinbat hususunda koymuş olduğu ölçülere
hayran kalmıştır. Artık o muhaddis ve fakih idi.
Fetva vermeye başlıyor
Ahmet b. Hanbel için artık
aldıklarını verme zamanı gelmişti. Ancak bu duruma kırk yaşına
geldiğinde başlamıştır. Belli ki bu durum Hz. Muhammed
(sav)’e uyma anlamına geliyor. Tıpkı İmam-ı Azam gibi.
“Hocalarım hayatta iken fetva vermek bana uygun değildir.”
demek sureti ile de farklı bir mütevazilik örneği sergilemiştir.
İffet, nezahet ve takvası,
insanlar arasında öylesine yayılmıştı ki, herkes ona fıkıh
ve hadis rivayeti için başvuruyordu. O da bunlara mescidde cevap
vermeye başladı. İlim, zühd ve takvası yayıldıkça
derslerinde izdiham olmaya başladı.
İki türlü ders meclisi
vardı:
1- Çocuklarıyla özel
talebelerine hadis anlatmak için evindeki meclisi.
2- Hem talebelerinin, hem de
halktan isteyenlerin hazır bulunduğu mesciddeki dersleri.
Derslerinde de şu üç
hususa dikkat ederdi:
1- Dersinde vakar, ciddiyet,
tevazu ve ruhi huzur hakim olurdu. Şaka ve alay etmeyi sevmezdi.
“Ciddi olunması gereken yerde şaka etmek, akıl kıtlığından
ileri gelir.” derdi.
2- Dersinde kendisinin yazdığı
hadisleri anlatırdı.
3- Talebelerine hadis yazmayı
mecbur kılardı.
Verdiği fetvalara gelince,
bunların yazılıp nakledilmesini menederdi. Ona göre yazılmayı
icab eden din ilmi kitap ve sünnettir.
Mihnet (sıkıntı) dönemi
Hiç süphesiz o büyük
zatlar muhtelif sıkıntılara maruz kalmışlardır. Tabir caizse
bu bir sünnetullah -Allah’ın kanunu- gibi bir şey.
Peygamberler, onların sahabeleri ve bu yolu takip edenlerin
durumlarında olduğu gibi, Ahmet b. Hanbel de mihnete maruz kalmıştır.
Halife Memun, Mutasım ve Vasık’ın
dönemlerinde Kur’an’ın mahluk (yaratılmış) olduğu iddiasıyla
son derece suni, bir o kadar da gerçek dışı ve gereksiz
konuyla gündemi meşgul ediyorlar ki, deme gitsin. Siyasi
otoritenin de tasvip ettiği akılcılık meselesi, akıllı
insanların taciz edilmesini sağlıyor. Hristiyan asıllı Yuhannâ
ed-Dımaşki’nin gündeme getirip, Cad b. Dirhem’in savunduğu
ve Mutezile ekolünün tasvip ettiği bu olayı, mezkur
halifelerin de desteklemesiyle bu akıma ve bu görüşe aykırı
davranan herkese zulüm yapmışlar. Birçok kimseyi zorla ikna
ederken kabul etmeyenlere de akıl almaz işkenceler yapmışlar.
Onlardan biri de o dönemin sembol şahsiyeti Ahmet b.
Hanbel’dir.
Tam 14 yıl Kur’an’ın
mahluk olup olmaması konusunda dayanılması güç işkencelere
maruz bırakıldı. Her defasında bayılıncaya dek dayak yiyen büyük
şahsiyet, bunlara dayanıyordu. Özellikle okutmaktan mahrum
edilişi ona daha da acı geldi.
Sonunda Ahmet b. Hanbel’in
muhibbisi artarken, öbürlerinin nefret edeni çogaldı. Hakk’ın
yanında olan kazandı.
Bu konudaki görüşü
O bu konuda ne diyordu? Aslında
bu kısır tartışma ortamında Kur’an mahluktur diyenin görüşünü
benimsemediği gibi, mahluk değildir diyenlerinkini de
desteklemiyordu. Bu konuda tevakkut eden İmam; bu meselelere
dalmak istemiyordu. Selef-i salihin de bu meselelere girmediğinden
bizim tartışmamız yersiz derdi.
Nitekim: “Bir kimse,
Kur’an’ın mahluk olduğunu iddia ederse o cehmîdir.(1) Bir
kimse, Kur’an’ın mahluk olmadığını iddia ederse o da
bidatçıdır.”
Ahmet b. Hanbel’in bu ve diğer
konulardaki temel anlayışı şudur: “...Kur’an Allah kelamıdır;
mahluk değildir... Ben bu görüşe uyuyorum. Allah’ın kitabında,
Rasûl’ün sünnetinde, sahabi ve tabiilerin haberinde de ne
varsa ben onları anlatıyorum. Bunların dışındaki meseleler
üzerine konuşmak hoş kaçmaz.” diyerek yolunu ve mezhebini
belirtmektedir.(2)
Hicri 241 yılında vefaat
eden ve 77 yıllık hayatında sırat-ı mustakim’den ayrılmayan,
doğrunun ve doğruların yanında yer alan Ahmet b. Hanbel,
kendinden sonra gelen müslümanlara çok güzel bir çığır açmıştır.
Hak bildiği ve haklı gördüğü konuda istikrarlı ve kararlı
tutumuyla bu yolun yolcularına güzel bir örneklik teşkil etmiştir.
Nokta gibi menfaat için virgül
gibi eğilmeyen, siyasi otoriteye ve maddeye meyletmeyen, kendini
Allah’a sevdirmeye çalışan büyük şahsiyete Allah’tan
rahmet diliyoruz.
Kaynaklar
1- Cehmi; Cehim b. Satvan’a
nispet edilen kimsedir. Çünkü bu kişi Kur’an’ın mahluk
olduğunu ve Allah’ın kelam sıfatının bulunmadığını söyleyenler
arasında idi.
2- İslam’da Fıkhî
Mezhepler Tarihi, Prof. Muhammed Ebu Zehra, Mütercim Dr.
Abdulkadir Sever, Hisar Yayınları, c. 1. s. 363-434.
- Mezahib-i Erbaa (Dört
Mezhebin Fıkıh kitabı).
