EŞYANIN HAKİKATI
Cenab-ı Hakk’ın halık
(yaratıcı), musavvir (şekil veren), mübdî (yoktan var eden),
bari (yaratıkları temiz, sağlam bir nizam özene yaratıp
olgunlaştırması ve ayırması) Rakib (yaratıkları görüp, gözeten),
muhsi (her şeyin sayı ve hesabını bilen), Vali (her olan
biteni idare eden), Bedi (eşşiz ve görülmemiş şeyleri var
eden, bir şeyi en mükemmel yapan) gibi sıfatları doğrudan eşyaya
taalluk eden sıfatlarıdır. Zerreden kürreye eşyadaki her özellik
Cenab-ı Hakk’ın bu sıfatlarının tecellisi ile zahir olmuştur.
Adem (a.s)'e bütün isimler
meyanında eşyanın ismi öğretildiğinde bunun sadece isimleri
telaffuzdan ibaret bir talim olmayıp, havassı eşya yani eşyanın
özelliklerini, havi ilmi de ihtiva ettiği görüşüne istinaden
Adem (a.s) kelam yanında ilmin anahtarlarını da bilmiş
oluyordu. Adem (a.s) bu isimleri sayıp döktüğünde Cenab-ı
Hakk’ın melekleri “Size sizin bilmediğinizi bilirim demedim
mi?” cevabıyla ihtarına muhatap kılan, yeryüzünde kan döküp,
fesat çıkarma günahlarına batacağı mukadder olsa da
halifelik şerefine haiz olacak bu insan nesline Cenab-ı Hak
tarafından ikramen bahşedilmiş ve melekleri inkiyada saik bu
vasıf yani eşyayı bilme vasfı cidden çokça üzerinde durulmaı
gereken bir hadisedir.
Bu halifelik ki, böylece
Cenab-ı Hak kendi iradesinden, kudret ve sıfatından ona bazı
salahiyetler bahşedecek, o da buna göre Cenab-ı Hakk’a
niyabeten eşya ve mahlukat üzerinde bir takım tasarruflara
sahip olacak, Cenab-ı Hak namına ahkamını icra edecek, asıl
olarak değil, Cenab-ı Hakk’a niyabeten emirlerini, iradesini
ve kanunlarını tatbik edecek.
Hak Teala’nın esma ve sıfatından
hissesine düşen nasib ve vazifeleri icmalen ihraza (alıp,
uygulamaya) müsaid olarak vasfedilen insan mahiyeti, bu hilafetin
hakkını verdiği, gereğini yerine getirdiği müddet zarfında
tebcil ve tekrim olunacak, ne zaman ki kendisine bahşedilen bu mükemmel,
potansiyel tasarruflarını naibi olduğu asliyyetinin emr-i hilafına,
su-i istimal ederek, masivaya sarfeder, o zaman da esfel-i
safiline düşüp, fesat ve fitne müsebbibi olacak.
İster şükretsin, ister
nankörlük etsin, kendisine hakikat yolunun bildirildiği insanın
yeryüzündeki serüvenini iş bu halifelik merkezinde düşünüp
yorumlamak durumundayız. İnsana bilmediğini öğreten, ona
kalemle yazmayı belleten, mahlukat hizmetine sunan, çeşitli
sanatları ona behşeden Cenab-ı Hak; halihazırda gözükmeyen eşyanın
meknuz incelik ve özelliklerini, bu serüvenin başlangıcından
itibaren verdiği akıl ve tefekkür nimetini kullanarak insanlığın
istihrac etmesini murad etmiştir.
Kabil, ilk fesadı fiiliyata
döken insan olarak, kardeşi Habil'in cesedini ne yapacağını
kara kara düşünürken Bari, Bedi ve Halık Teala’nın bahşettiği
içgüdü saikiyle eşini yahut hasmını gömen kargada
kendisinde meknuz eşyanın hakikatını kavrama kabiliyetiyle bir
hakikatı yakalıyor ve yaptığına pişman oluyordu.
Elmalılı merhumun
ifadesiyle, Adem (a.s)'de tahakkuk eden hilafeti tescil eden ve
kudret-i ilahideki hikmeti ızhar eden meleklerin anlayamadığı
sırr-ı hikmet ve esbab-ı liyakat, Cenab-ı Hakk’ın ona talim
ettiği esma ilminde gizlidir.
Zira Cenab-ı Hak bütün
ilahi sanatını böyle sebepler ve gizli hikmetlere rapt etmiştir.
Ancak ona karşı hiçbir sebep de bir hak iddiası ile gerekçe gösterilemez.
Çünkü o bir şey murat ederse böyle yeni sebepler halk eder ve
neticesini de o suretle ihsan eder. Sebeb-i asli ve hakiki ancak
onun iradesidir. Hikmet de onun lazımıdır.
Kaynak: (Elmalılı Tefsiri,
c.1, s. 317)
ONLAR BÖYLEYDİ
Muhammed b. Şirin
Annesine çok saygı duyardı.
O konuştuğu zaman, sadece dinlerdi. Ona bir şey demesi veya
sorusuna cevap vermesi gerektiği zaman, sesle konuşmaz işaretle
anlatırdı.
Bir defa kendisini alacak yüzünden
hapsettiler. Akşam olunca zindancı onu serbest bırakmak istedi.
Şu teklifi yaptı:
- “Şimdi evine git, sabah
erken gelirsin.”
Bu teklifi beğenmedi.
Vazifesini tam yapmasını istedi ve şöyle dedi:
- “Sana tevdi edilen
vazifeye hiyanet etmene yardımcı olamam.”
Hapsolma nedeni ise, birinin
borcuna kefil olup, ödeyememesi idi.
Derdi ki:
“Bir müslüman kardeşine
yapacağın en büyük zulüm kızdığın zaman, hayırlı işlerini
gizlemen ve şerli yönünü anlatmandır.”
Biri geldi:
- “Senin gıybetini ettim.
Bu halimi hoş gör ve hakkını helal et.”
Şu cevabı aldı:
- “Allahu Teâla, müslümanların
şerefiyle oynamayı ve onların namusuna dil uzatmayı haram kılmıştır.
O’nun haram kılıp yasak ettiği bir şeyi ben nasıl hoş görüp
helal ederim? Ancak seni bağışlamasını isterim; o kadar...”
Muhammed b. Vasi
Yünden dokunmuş elbise
giyerdi. Bir gün bu kıyafetle Kuteybe b. Müslim’in yanına çıktı.
Kuteybe ona sordu:
- “Seni bu kıyafete çeken
sebep ne?”
Bu soru üzerine sustu.
Kuteybe ısrar edince:
- “Ne diyeyim korkuyorum. Zühd
için giyelim, desem, nefsimi övmüş olurum. Başkasını
bulamadım, fakirim, onun için giydim, desem bu sefer de Rabbime
şikayet etmiş olurum.”
Derdi ki:
“Biz, bir takım kimselere
kavuştuk. Onlar, hanımları ile aynı yastığa baş koyar;
yatardı. Bu halde sabaha kadar sızlanır, ağlar, yastığını
ıslatırdı. Bu hallerinin 20 yıl devam ettiğini biliyoruz.
Ama, ne bu sızlanmalar, ne de ağlamalardan hanımlarının
haberi oldu.
Ebu Yahya Malik b. Dinar
Derdi ki:
- “Dünyanın özü çürüdü;
yalnız şu üç şey hariç:
1- Kardeşlerle karşılaşmak
ve onlarla sohbet.
2- Teheccüd namazını kılmak
ve onda doya doya Kur’an okumak.
3- İçi boş bir ev ve onda
yapılan Allah zikri.”
Bir köpeği vardı, ona çok
iyi bakardı. Sebebini sordular:
- “Bu, kötü arkadaştan
iyidir” diye buyurdu.
Çok defa şöyle derdi:
- “Dünyalıktan yana ağırlığı
fazla olanlar helak oldu.”
Kâabel-Kurazi
Şöyle derdi:
- “Allah Teâla, bir kuluna
hayır dilerse üç şeye sahip kılar:
1- Dini işlerde anlayış
sahibi olmak.
2- Dünyaya karşı gani gönüllü,
zahid olmak.
3- Şahsi kusurlarını
anlayacak kadar basiret sahibi olmak.”
BİR SÖZ
“Allah aşkı için çalış.
Allah aşkı için hizmette bulun; halkın kubul etmesi veya
reddetmesi ile senin ne işin var? Bu fani dünya pazarında sana
bol bol kazandıracak bir müşteri olarak Allah kafi değil mi?
Allah’tan alacağın karşısında insanların verebilecekleri
ne ki!.. O halde gözünü ve gönlünü insanlardan gelecek teşekkürlere
değil, Allah’tan gelecek mazhariyete döndür!..” (MEVLANA)
