MUHAMMED
ESED
Muhammed Esed,
o yıllarda Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun nüfuz alanında
kalan, şimdi ise Ukrayna’nın batı ucunu teşkil eden, Doğu
Galiçya’da Lvov şehrinde doğmuştur. Yahudi bir ailenin
ikinci çocuğu olarak doğan Muhammed Esed’in baba tarafından
dedesi, matematik ve fizik uzmanı, astronomi bilgini, satranç
ustası saygın bir hahamdı. Babası ise ilgi duyduğu alanın dışında,
ailesinin isteği doğrultusunda hukuk tahsili görmüştür.
Esed,
Lvov’da hem şehir, hem de köy hayatı geçiren mutlu bir çocuk
olarak büyüdü. Aynı zamanda aile geleneği icabı evde özel
dini eğitim gördü. On üç yaşlarında İbranice’yi su gibi
okuyor ve akıcı bir dille konuşabiliyordu.
1914 yılında
ailesine rağmen gösterişli bünyesine güvenerek Avusturya
ordusuna yazılmışsa da babası oradan geri aldı. Savaştan
sonra Viyana Üniversitesi’nde iki yıl sanat tarihi ve felsefe
okudu. Fakat bunu kendine uygun bulmayan yazar, babasına rağmen
gazeteci olup hayata atılmak istiyordu. Bu durum gösteriyor ki,
babası ile fikir ayrılığı yaşamaktalar. Bu arada annesinin
ölümünden sonra Viyana’yı, dolayısıyla ailesini terk
ediyor. Önce Prag’a, oradan da Berlin’e giderek edebiyat çevresinde
dolaştı, film yönetmeni asistanlığı ve senaristlik yaptı.
United
Telegraph adlı ajansta muhabbet servisinde telefon görevlisi
olarak ise başladı. Rusya’daki sefalet için Berlin’e yardım
toplamaya gelen Madam Gorky ile gizlice yaptığı röportaj
sayesinde çalıştığı iş yerinde -yeni deyimle- karizması ve
kariyeri arttı, kendine güven geldi.
Çalkantılı
bir hayat yaşayan Muhammed Esed, Kudüs’te oturan dayısının
daveti üzerine çoğu zamanki gibi ani bir kararla çalıştığı
yerden, ajanstan ayrılıp, gemiyle Karadeniz üzerinden İskenderiye’ye,
oradan da trenle Kudüs’e geçti. Kudüs’te iken yazıştığı
birçok gazete sonunda Frankfurter Allgemeine Zeitung’un yakın
doğu muhabiri oldu. Sonra Kahire’ye gitti.
Tekrar Kudüs’e
giden Muhammed Esed, orada gördüğü bazı olumsuzluklardan
olacak ki, siyonizme karşı çıktı. Bu akımı temelsiz ve
gayri ahlaki buluyordu. Amman’a giderek Emir Abdullah ve danışmanı
Filozof Rıza Tevfik’le tanıştı. Buradan İstanbul’a gitmek
isterken tüm resmi evraklarını kaybettiğinden yaya olarak Şam’a
gitti. Daha sonra Bursa, İstanbul, Sofya, Belgrad üzerinden
Frankfurt’a döndü. Bu arada hayatının kadını olan Elsa ile
evlendi.(1)
Çok gezmenin
ve araştırmacı ruhunun bir sonucu olarak çok insan tanıyor.
Batısı ve doğusuyla hemen bütün dünyayı dolaşıyor. Bu yönüyle
ona bir “dünyalı-dünya insanı” demek yerinde olur.(2)
Bu arada
seyahatlerini anlattığı ilk kitabını yayınladı.
Frankfurt’ta daha iyi şartlarla çalıştığı gazete tarafından
yeniden doğuya gönderildi. Kahire’de Ezher Şeyhi Mustafa el-Mereği
ile tanıştı ve uzun sohbetlerde bulundu. Biraz da mesleğinin
gereği olarak tekrar seyahate çıktı. Önce Ürdün, sonra Şam’a,
Trablus’a, Beyrut’a, Halep’e, İran’a... ve Afganistan’a
gitti. Daha sonra, Herat’tan ayrılarak Merv, Semerkand, Buhara,
Taşkent üzerinden Moskova’ya gitti. Tekrar Berlin’e geldi.
Çalıştığı gazeteden ayrılarak başka gazetelerle anlaşma
yaptı. Berlin’e yerleşerek hanımıyla birlikte yaşamaya başladı.
Hidayete aralanan kapı
Sonbahar aylarında
bir gün Berlin metrosunda seyahat ederken gördüğü yüzlerin
istisnasız hepsinin derin ve gizli bir acıyla kasılı olduğunu
müşahade eder. Duyduğu sarsıntıyla bunu yanındaki hanımı
Elsa’ya açtı. Elsa şaşkınlıkla, “Bir cehennem azabı çekiyorlar
sanki... Acaba kendileri bunun farkındalar mı?” cevabıyla onu
tasdik etti. Esed, bu acıları ve ızdırapları insanların gerçeksiz,
inançsız ve fasılasızca refah peşinde olmalarına bağlar.
Eve döndüklerinde masada açık kalmış Mushafı (Kur’an’ı)
gördü. Kapatıp kaldırmak için uzandığında gözü Tekâsür
(Elhakümüttekasür) suresine ilişti. Birden surenin o gün
metroda yaşadıklarının tam bir yankısı olduğunu hissetti ve
şunları düşündü: “Bütün çağlarda insanlar tamahı, açgözlülüğü
tanımışlardır. Ama tamah ve açgözlülük başka hiçbir çağda
bugün olduğu kadar ciğer sökücü bir hırs halinde kendini açığa
vurmamıştı. İnsanların boyunlarına binmişti ifrid; kamçısını
tam yüreklerinin başına indiriyor ve uzaklarda alayla göz kırpan
yalancı hedeflere doğru dehliyordu onları... Ne kadar hikmetli
olursa olsun bir insan, yirminci yüzyıla özgü bu acılı koşuyu
kendiliğinden bilemez. Böylesine hakim bir perdeden, böylesine
apaçık bir üslupla dile getiremezdi. Hayır, Kur’an’da konuşan,
Muhammed’in (sav) sesinden daha güçlü, daha yüksek bir sesti
ve bütün zamanları aşarak ulaşıyordu, insan kulağına..”
Esed, bu
olaydan kısa bir süre sonra hanımı Elsa ile birlikte Müslüman
olduğunu açıkladı.
Bir rüyanın geç tezahürü
19 yaşındayken
görüp çoktan unutmuş olduğu bir rüya tecelli etmişti: Bu rüyada
Esed, içinde bulunduğu bir metro treninin yeraltından çıktıktan
sonra saplandığı sonsuz ufuklu bir batakta, az ötede çökmüş
duran ve kendisini beklediğini hissettiği yüzü ürtülü kısa
kollu harmanili birisi olan bir devenin terkisine binerek, saat, gün,
ay, kısaca zaman kavramını yitirecek kadar uzun bir yolculuk
sonunda, yakamayan fakat kör edici parlaklıktaki bir beyaz
ışığa vardığını görmüş ve tasvir edilemez ahenkteki bir
sesin “Burası batının en uç şehri” dediğini işitmişti.
Yıllar sonra rüyasındaki binicinin; Hz. Peygamber, ışığın;
kavuştuğu iman ve işittiği sözün ise; batıdaki hayatının
sona ereceğinin habercisi olduğu tefsiri ile karşılaşacaktır.
1927 yılında
Berlin’den ayrılarak, hanımı Elsa ve altı yaşındaki oğluyla
beraber deniz yoluyla Cidde’ye, oradan da Mekke’ye, hacca
gittiler. Dokuz gün sonra bilinmeyen bir hastalıktan dolayı hanımı
Elsa öldü. O yıl Kral Abdülaziz ile tanıştı. Tekrar
evlenerek Medine’ye yerleşti. Tarih ve tefsir çalışması
yaptı. Şeyh Senusi ile tanıştı. Libya bağımsızlık savaşına
katılmak istedi, fakat Ömer Mustafa ulaşamadı. Babası ve kız
kardeşi toplama kampında öldü.
1974 yılında
Muhammed Ali Cinnah ve Muhammed İkbal’le tanıştı. Çok
yararlı işlerde bulunan Esed, 1952 yılında Pakitan’ı Birleşmiş
Milletler’de temsil etti.
Bu
vazifesinden de ayrılarak meşhur “Mekke’ye Giden Yol” adlı
hatırat kitabını yazarak ve hayatının geri kalan kısmını
Kur’an araştırmasına veren Muhammed Esed, 1992 yılında İspanya’da
Hakk’ın rahmetine kavuştu.
Eserleri
1- Kur’an
Mesajı, meal, tefsir, İşaret Yayınları.
Bu Meal’de
ayetten ayete, hatta sureden sureye geçtiğinizin farkında dahi
olamayacakınız. Özellikle dipnot olarak yazdığı kısa tefsir
kısmıyla müteradif ayetleri tesbit etmek de mümkün.
Hasan Basri Çantay’ın
mealine benzeyen; Mevdudî’nin tefsirini andıran mükemmel bir
eser.(*)
2- Mekke’ye
Giden Yol, İnsan Yayınları.
3- Yolların
Ayrılış Noktasında İslam, Nesil Yayınları.
4- İslam’da
Yönetim Biçimi, Düşünce Yayınları.
5- Sahih-i
Buhari, İslamın İlk Yılları, İşaret Yayınları.
Dipnotlar:
1- Kur’an
Mesajı / Meal-Tefsir, İşaret Yay. Haziran 1996.
2- Ekrem Sağıroğlu,
Yeni Şafak.
(*)- Meal ile
ilgili bazı eleştiriler varsa da, bu onun kıymetini azaltmaz.
Kendi mühtedi (Yahudilikten, İslam’a) olduğundan biraz
serbest davranmıştır.
