SAVAŞ İHYA MI, İMHA MI?
Savaş,
insanlık tarihi kadar eski bir olaydır. Tarih çok kanlı savaşlara
sahne olmuş, bu savaşlarda bir hayli insan hayatını
kaybederken mamur yerlerin de altı üstüne gelmiştir. Geride
kan ve göz yaşı bırakan bu savaşları meydana getiren
sebepler çok basit şeylerdir. Ya kahramanlık duygusu, ya toprak
ele geçirme hırsı, ya intikam duygusu, ya da ganimet elde etme
arzusu gibi sebepler...
Tarihte
çok basit sebeplerden dolayı meydana gelen bu savaşlarda vahşice
savaş taktikleri uygulanmış, insanlar diri diri ateşlerde yakılmış,
erkeklerin gözleri önünde namuslarına tecavüz edilmiş,
savunmasız kadınlar ve sabii çocuklar hunharca katledilmiş,
sivillere saldırılmış, elde edilen esirlere çok kötü
muamelelerde bulunulmuş ve iki taraf arasında sökülüp atılamayacak
düşmanlık duyguları körüklenmiştir.
Her
şeyi yerli yerine oturtan, dünyaya nizam ve huzur getiren İslam
dini, savaşı da insanca bir kalıba sokmuştur. İnsanlık hayatında
asıl olanın sulh (barış) olduğunu, savaşın ise ârızî ve
geçici bir durum olduğunu vurgulayarak insanları barışa ve
kardeşçe yaşamaya yönlendirmiştir. İslam, insanlık hayatında
ârızî olması gereken savaş hakkında çok ciddi ve yeni düzenlemeler
getirmiştir. İslam’ın savaş hakkında ortaya koyduğu yeni düzenlemeleri
üç ana başlık altında incelemek mümkündür.
a) Savaşın sebebi
Yeryüzü
Allah’ındır. İslam da Allah’ın dinidir. Yüce Allah, Hz.
Peygambere (S.A.V.) kendi dinini, kendi arzında kendi kullarına
ulaştırma görevi vermiştir. Hz. Peygamber (S.A.V.), bu görevini
icra ederken önüne çıkacak engelleri bertaraf etmek
mecburiyetindedir.
Yüce
Allah (C.C.) Kuran-ı Kerim’de “Yeryüzünde fitne (şirk)
kalmayıp din tamamen Allah’ın oluncaya (ondan başkasına
ibadet edilmeyinceye) kadar onlarla savaşın...”(1) buyurarak,
İslam’da savaşın sebebini ve hedefini tayin etmektedir. Bu
sebep, Allah’ın dini olan İslam’ının insanlara ulaştırılmasında
önündeki engelleri yani fitneyi yok etmektir; toprak kazanmak,
ganimet elde etmek, intikam almak, kahramanlık gösterisi yapmak
asla değildir.
Hz.
Peygamber, kendisinin katılmadığı savaşlarda, ordunun başına
tayin ettiği komutanlara şöyle emir verirdi: “Müşriklerden
olan düşmanlarınızla karşılaştığınız zaman onları önce
İslam’a davet ediniz, İslam’ı kabul ederlerse onlar sizin
kardeşlerinizdir. Kabul etmezlerse İslam devletine itaat etmeye
davet ediniz. Bunu da kabul etmezlerse Allah’tan yardım
dileterek onlarla savaşın.”(2)
Hz.
Peygamber bizzat kendisinin katıldığı savaşlarda da bu yolu
takip etmiştir.
b) Savaşın cereyan şekli
İslam’ın
dışındaki bütün anlayışlarda savaş, “düşmanı bütün
varlığı ile topyekün imha etmek, yok etmek” şeklinde tarif
edilir. Savaşın temel hedefi karşıdaki düşmanı toptan yok
etmek olunca, bu hedefe ulaşmak için de bütün yollar mübah
sayılmaktadır. Tarih boyunca da bu durum hep bu şekilde anlaşılmış
ve uygulanmıştır.
İslam’da
ise savaşın hedefi düşmanı yok etmek, topyekün imha etmek değildir,
aksine ihya etmektir; yani diriltmektir. Bizim anlayışımıza göre
savaş, bünyeye bulaşmış olan kanser hücresini bünyeden
uzaklaştırmak, onu kesip atmak, ameliyat yapmaktır. Habis ur
kesilip atıldıktan sonra tedavi uygulanarak asıl bünyeyi
tekrar eski sağlığına kavuşturmaktır.
Hz.
Peygamber (S.A.V.), bizzat kendisinin katıldığı savaşlarda bu
hususa çok dikkat etmiş, kılıcını asla sağlam olan hücreye
vurmamıştır. Her savaşta ayrı bir taktik kullanarak kan akıtmamaya
çok önem göstermiştir. Hendek savaşında, iki taraf arasına
hendek kazdırarak fiili çarpışmayı engellemiş; Hayber savaşında,
Hayberlileri gafil avlayarak fiili bir çatışma olmadan
Hayberlileri teslim olmaya mecbur etmiş; Mekke fethine giderken
de ordusuna herhangi bir fiili çatışmaya girmemeleri hususunda
uyarmıştır. Fiili çatışmanın kaçınılmaz olduğu yerlerde
de ordusuna şu emirleri vererek düşmanın can kaybını aza
indirmiş ve savaşın daha geniş bir alana yayılmasını önlemiştir:
“Kadınları ve çocukları öldürmeyiniz. Çok yaşlı olan
ihtiyarları da öldürmeyiniz. Din adamlarına dokunmayınız.
Mabedleri yıkmayınız. Mamur yerleri tahrip etmeyiniz. Düşman
safında yer alan işçileri ve hizmetçileri öldürmeyiniz.
Ekili araziye zarar vermeyiniz. Müsle (öldürmek mecburiyetinde
kaldığınız zaman insanların organlarını kesmeyiniz,
organlarını vücudundan ayırmayınız) yapmayınız. Taşkınlık
yapmayınız. İnsanlık sınırlarını zorlamayınız. Öldürmek
mecburiyetinde kaldığınızda güzel öldürünüz...”(3)
İnsanların
kılıçtan geçirildiği, ateşlerde yakıldığı geçmiş zaman
savaşlarına bakıldığında Hz. Peygamber’in bu uygulamasının
insanlık için nasıl bir rahmet olduğu daha iyi anlaşılmaktadır.
Yüce
Allah, Kur’an-ı Kerim’de, “Biz seni ancak alemlere rahmet
olasın diye gönderdik”(4), Hz. Peygamber de kendisi için
“Ben rahmet Peygamberiyim, Ben savaş Peygamberiyim”(5)
demektedir. Hz. Peygamberin savaş ve rahmet kelimelerini bir
arada kullanması, onun savaşlarının bile rahmet için olduğuna
bir işarettir. Onun katıldığı savaşın adil savaş, katılmadığı
savaşların ise insanlık için bir yıkım ve bir felaket olduğuna
tarih şahittir. O, insanlar ölmeden, mamur yerler harap olmadan,
dünya ateşe verilmeden de savaşın olabileceğini göstermiştir.
c) Savaş sonrası
İslam
dini, Yüce Allah tarafından yaşansın diye gönderilmiştir. Bu
dini en güzel şekilde yaşayan da Hz. Peygamberin kendisidir. Üstün
ahlakı tamamlamak için gönderilen Hz. Peygamber, ebedi
risaletinin gereği olarak, savaşta mağlup olanlara ve savaş
esirlerine çok iyi muamelede bulunmuştur. Bedir savaşından
sonra müşriklerin ölülerini defnettirmiş, esirlere çok iyi
davranmış, sonra da onları fidye karşılığında serbest bırakmıştır.
Özellikle Mekke fethinde ve diğer savaşlarda mağlup tarafa şefkatle
muamele etmiş ve onların müslüman olmasını sağlamıştır.
Büyük savaşları idare eden komutanlar, savaş meydanlarında
oluşan olumsuzlukları ve yaraları da sarmayı vazife olarak
bilmelidirler. Böyle bir mesuliyeti hisseden komutan, savaş
esnasında çok dikkatli davranır.
Hz.
Peygamberin savaşları hariç, hiçbir savaşta mağlup olan
tarafın kendi gönül rızası ile galip tarafın fikrini ve görüşünü
kabul ettiğini görmek mümkün değildir. Ama Hz. Peygamberin
kendileri ile savaştığı insanların savaş sonrasında kendi rızaları
ile müslüman olduklarını görmekteyiz. Bu, Hz. Peygamberin
savaşta bile düşmanlarına merhametle muamele ettiğini göstermektedir.
Yani, İslam’da savaşın hedefi insanlığı imha etmek değil,
onları ihya etmektir.
Hz.
Peygamber Mekke fethine giderken askerlerine “Yakaladığınız
tüm Mekkelileri öldürün.” diye emir verseydi, hiçbir
Mekkeli canını müslümanların elinden kurtaramazdı. Ama Hz.
Peygamber öyle demedi, “Mekke’ye kan dökmeden
gireceksiniz” diyerek, müslümanlara asıl hedefi gösterdi. O
hedef de Mekkelileri İslam’a kazanmaktı. Sonuçta hedef gerçekleşti.
Hz.
Peygamber, Medine’ye hicret ettikten sonra bir devlet başkanıdır,
bir ordu komutandır. On senelik Medine döneminde 27 savaşa katılmış
ve İslam ordusuna bizzat kendisi komuta etmiştir. Kendisinin katılmadığı
ve fakat kendisi tarafından yola çıkarılan seriyyelerin sayısı
ise 47’dir. Bütün bunların neticesinde ve on senelik kısa
bir zamanda İslam, 1.500.000 km2’lik bir alana yayılmış ve
Medine İslam Devletinin hudutları ve teb’ası bir hayli genişlemiştir.
Muhammed
Hamidullah Hoca’nın verdiği bilgiye göre bu savaşlarda müslümanlar
150 şehid verirken düşmanın verdiği ölü sayısı da ancak
250’ye ulaşmaktadır.(6) Kureyzaoğulları savaşında ölenler
bu sayının dışındadır. Çünkü onlar kendi şeriatlerinin
gereği olarak ölümü kabul etmişlerdir.
Savaş
denilince insanları öldürme ve kan dökmeyi akıllarına
getiren, mamur yerleri harap edip savaş mağluplarını yıllar
boyunca sömürmeyi ve süründürmeyi düşünenlerin İslam’dan
öğrenecekleri çok şeyler vardır. Büyük bir çıkmazla baş
başa kalan günümüz dünyası, İslam’a her zamankinden daha
çok muhtaç duruma gelmiştir. Otorite boşluğu içerisinde ne
tarafa gideceğini şaşıran ve gözünü kan bürümüş olan
liderlerin elinde oyuncak duruma gelen kitleler, en kısa zamanda
İslam ile tanıştırılmalı ve kendilerine İslam’ın ab-ı
hayatından içirilmelidir. Bunu yapacak olanlar ise elbette müslümanlardır.
Daha doğrusu vazife şuuruna sahip olan müslümanlardır.
Kaynaklar:
1.
Kur’an-ı Kerim, El- Enfal, 8/39
2.
Bkz., Müslim, Cihad, 3.
3.
Bkz., Buhari, Cihad, 146; Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 300; III,
413.
4.
Kur’an-ı Kerim, El-Enbiya, 21/107.
5.
Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV, 395.
6.
Muhammed Hamidullah, Hz. Peygamberin Savaşları, 14.
(*)
Doç. Dr. Mustafa Ağırman, Atatürk Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi,
İslam Tarihi Bölümü, Öğretim Üyesi.
