İMAM
GAZZALİ
Hûccet’ûl İslâm Ebû Hâmid
Muhammed b. Muhammed al-Gazzali H.450/M.1058’de Horasan’ın Tûs(bugünkü
ismiyle meşhed) şehrinde doğdu(1) Niçin Gazzâlî denmiştir?
Bazılarına göre "Gazâle
adlı köyde veya mahallede doğduğundan böyle denmiştir;
kimilerine göre de babasının mesleği yün eğiriciliğiydi;
Arapçada bu meslekle uğraşanlara "za"nın şeddeli biçimiyle
el-gazzâl denilir(2). İşte bundan dolayıdır ki, oğluna
el-Gazzâl (Gazzâli) denmiştir. Bu lakabı da diğer lakaplarını
bastırarak dünyada böylece meşhur olmuştur.
Çocuklarının eğitimi üzerinde
çok dikkatli duran babasının, erken ölmesi üzerine, vasiyet
gereği bir tanıdığın gözetiminde yetişti. Zamanın en meşhur
hocalarından dersler aldı. Bu eğitimlerin sonunda memleketine dönerken
başına gelen bir hadise sonucunda eğitim metodunu değiştirip,
hep notlara ve kitaplara müraccaatla nakilci bir metodu terkedip,
konuların esasını öğrenmek gerektiğine inandı. Bundan
sonrada tarihin kaydettiği ünlü Gazzâli oma yolunda ilk adımı
attı.
Tahsil için çok gezen İmam
Gazzâlî bir çok ilim adamından ders aldı ve onların
hallerini yakından gördü.
28 yaşlarında Selçukluların
büyük devlet adamı Nizam’ül Mülk ile tanışırlar. Onun büyük
ilgisine mazhar olan Gazzâli O’nun sayesinde İmamu’l-Haremeyn
el-Cüveynî gibi büyük zattan ders alır. İlmini geliştirmenin
yanında Bağdat’ta kurulan Nizamiye Medreselerinin müderrisliğine
(rektör) getirilir.
Bu görevde iken Gazzâli’yi
rahatsız edecek şekilde meşgul eden bazı konular vardı. Zamanın
çoğunu düşünerek araştırarak geçiriyordu. Kendisi her ne
kadar alim olarak dersler vermekte ise de, kendi içinde bir düzene
kavuşmuş kafasını kurcalayan bazı sorulara çözüm yolları
bulabilmiş değildi.
O’nun bu hâl üzere olan
durumu H.488(1095) yılına kadar devam eder. Zihnini kurcalayan
bazı şüphelere bir türlü çözüm yolu bulamadığı için geçici
çözüm yolu olarak Medreseyi, Hac’ca gitme bahanesi ile bırakıp
bir uzlet hayatı yaşamak gayesiyle Şam’a gider. İki yıl
orada kalan Gazzâlî münzevî yaşamın ardından, tekrar Bağdat’a
döner. Orada "İhya’u Ulûmi’d-Din" isimli meşhur
eserini kaleme alır. Daha sonra Tus’a geri döner. O son çözüm
olarak huzura ermenin yolu olarak uzlet(tasarruf) hayatını
tercih eder. Bu arada özel dersler veren Gazzâli, çok kısa süren
huzur döneminin akabinden H.505/M.111 yılında vefat eder.
Yaşadığı dönem içinde
birçok batıl düşüncelerle mücadele eden Gazzâli’yi, gerek
İslâm dünyasında gerekse Batı’da birçok kimsenin kendisini
örnek aldığını görmekteyiz. Ön yargı ve taassubun aksine
akl-ı selimi öne çıkartan İmam, bidat ve hurafelerle boğuşan
İslâm aleminin ufkunu açmıştır.
Ortaya koyduğu mücadelesi
ve eserleri hâlâ anlaşılamamıştır. Müceddid ünvanıyla
isimlendirilen Gazzâli gibi birine ne kadar muhtacız.
EŞKİYA, GAZZALİ’YE
DERS VERİNCE
Tahsilden memleketine dönerken
yol kesicilerin baskısına uğrarlar. Herşeylerini alırlar.
Gazzâli eşkiyaların başına vararak:
- "Çok rica ediyorum.
Allah aşkı için benim eşyalarım arasındaki ders notlarımı
bana geri verdirtiniz. Onlar sizin işinize yaramaz" der.
Soyguncuların başı sordu:
- "O istediğin şeyin
mahiyeti nedir?" Gazzâli:
- "Bir takım
defterlerdir. Onlara not ettiğim ilimleri elde etmek için kendi
şehrimden Cürcan’a gitmiş, nice emekler verip, dirsek çürütüp,
göz nuru dökerek o bilgileri yazmıştım." Bunun üzerine
haydutların başı güldü ve:
- "Sen nasıl olurda
ilim tahsil ettiğini iddia edebilirsin. Baksana defterlerin,
notların elinden alınınca ilimsiz, irfansız kalıveriyorsun!..."
der ve bunun üzerine notları geri verirler.
Eşkiyanın başının bu sözleri,
Gazzâli’yi irşat eder ve bütün notları ezberler.
GAZZALİ’DEN OĞLUNA
NASİHAT
Oğlum!
İyi arkadaş, gül yağı
satana benzer, ya satın alırsın, ya o sana biraz sürer veya hiç
olmazsa yanında bulunduğun müddetçe güzel koku taşırsın.
Kişi sevdikleri ile beraberdir. Dünyada kimi sever ve kim ile düşüp
kalkarsan kıyamette onunla haşrolunursun. O halde ilmî ile amel
eden alimlerin ve salihlerin sohbetine devam et!..
Oğlum!
Dünya ve ahirette huzur
istersen, kimseyi incitme! Senden gencini gördüğün vakit;
"Bunun günahı benden az.", senden yaşlısını gördüğün
vakit; "Bunun sevabı benden çok, bilmediğim taatları ile
benden daha faziletlidir." düşünesi ile onlara bak!
Bir alim gördüğünde;
"Bunun ilmi var, kendisini kurtarır." senden cahilini gördüğünde,
"Bu bilmez Allah, onu bağışlar." diye düşün! Hatta
bir kafir gördüğün vakit, son nefes belli olmadığından;
"Allah Teâlâ buna hidayet nasip ederse, bütün günahları
bağışlanmış ve tertemiz olarak ilâhi huzura çıkabilir.
Acaba benim son nefesim ne olur?" diye akıbetini düşün!..
GAZZALİ İLE SANCAR
ARASINDA GEÇEN OLAY
Sultan Sancar, Gazzâli’nin
İmam-ı Azam Ebû Hanife aleyhinde konuştuğu rivayeti üzerine
aralarında şöyle bir karşılaşma olur.
Rivayet üzerine çok üzülen
Sancar bizzat görüşmek üzere Gazzâli’yi huzuruna çağırır...
Gazzâli, Sultan’a yazdığı cevabî mektubunda, hükümdarların
huzuruna çıkmamağa ahd eylediğini bildirmekte; yeminini
bozmamasını rica etmekte ve ancak emre uyarak Meşhed’e kadar
gelebileceğini belirtmektedir. Böylece, burada, ordugâhta vuku
bulan karşılaşmada, Sultan büyük âlimin gelişinde bütün
emirleri ile birlikte ayağa kalkar ve onu tahtının yanında
oturtur.
Gazzâli alimlerin hükümdarlar
huzurunda dua, senâ ve tavsiyelerle söze başlamaları adet olduğunu,
fakat riyâ ile karışması ihtimali karşısında kendisinin
huzurda böyle hareket etmiyeceğini, duayı ancak Allah’la yalnız
kaldığı zaman yapacağını beyandan sonra Tuğrul Bey, Alp
Arslan ve Melikşah’tan bahisle mühim fikir ve nasihatlarda
bulunmuş ve büyük İslâm Hukukcusu İmam-ı Azam aleyhinde
konuşmasının imkânsız ve böyle bir haberin yalan olduğunu
belirtmiştir...
Aralarında çok güzel konuşma
geçer. İşte develt adamı ve işte ilim adamı.
Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm
Medeniyeti, Prof. Dr. Osman TURAN, Dergâh Yay. S.328-329.
