ÖMER B. ABDÜLAZİZ (99-101/717-720)
“Onlar (o kimseler ki) kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz
takdirde, namazı kılarlar, zekatı verirler, iyiliği
emrederler, kötülükten vazgeçirmeye çalışırlar. Bütün işlerin
sonu Allah’a aittir.” (Hac/41)
Doğum yeri ve tarihi konusunda değişik rivayetlerin bulunduğu Ömer b.
Abdülaziz’in Medine’de doğduğu rivayeti kuvvetli görüşlerdendir.
Babası Abdülaziz’in Mısır alisi olması münasebetiyle hayatının büyük
bir bölümü orada geçmiştir. Daha sonra babasının isteği üzerine
Medine’ye giden Ömer b. Abdülaziz eğitimini orada tamamlamaya
çalıştı. Sahabenin, hadis ravilerinin meclislerine devam eder,
ayrıca şiir ve edebiyat meclislerine katılırdı. Hatta onun
meclisi, fakihler, alimler ve edipler meclisiydi. Ömer’in
annesi de, Ümmü Asım bint. Asım b. Ömer b. Hatta bint’tir.
Yumuşak huylu, güzel ahlaklı, zühd ve takva sahibi bir hanımdı.
Halife Abdülmelik, onu Dımeşk’e (Şam) çağırmış ve kızı Fatıma
ile evlendirmiştir. Daha sonra Halife Velid tarafından Hicaz
Valiliği’ne tayin edildi.
Keyfî uygulamalarda bulunan diğer valilerin aksine Ömer, şehre gelir
gelmez hadis bilen 10 dindar kimseden bir meclis kurdu. Bütün mühim
işleri bunlarla görüşüp karara bağladıktan sonra uygulamaya
koyulurdu. Bu uygulamasından dolayı, Haccac’ın zulmünden kaçan
kişiler, Mekke ve Medine’ye sığınmaya başladılar. Bu durum
Haccac’ın Ömer’e karşı tavır almasına sebep oldu. Araları
açıldı ve görevden aldırdı. Yedi yıl yaptığı bu görevdeki
başarısıyla saygın zevat tarafından takdir topladı. Nitekim
bu alim Reca b. Hayyan’ın desteği sayesinde veliaht tayin
edildi.
Halife Süleyman b. Abdülmelik’in ölümünden sonra Halife seçildi. Abdülmelik’in
oğulları Yezid ve Hişam tarafından buna itiraz edilmişse de
halkın teveccühüyle bu iş tamamlandı. Ömer b. Abdülaziz
Halife oldu. (*)
HALİFE OLDUKTAN SONRA YAPTIKLARI İŞLER
İtiraf etmek gerekir ki, Muaviye’den itibaren fethedilen bölge sakinleri
ikinci sınıf (mevalî) vatandaş muamelesi görüyorlar, Müslüman
olmalarına, askerî seferlere katılmalarına rağmen haraç
vermeye mecbur tutuluyorlar veya ganimetten çok az pay alıyorlardı.
Gayr-ı Arap (Arap olmayan) kimseler İslam’a karşı şüpheyle
bakıyorlardı.
Halife Ömer, Müslüman olanların hangi ırktan olursa olsun diğer Müslümanlarla
eşit olduklarını açıkladı. Onlardan vergi (haraç) alınmayacağını
ifade etti.
Savaştan ziyade barışı esas alan Ömer, bu tutumundan dolayı birçok
kabilenin Müslüman olmasını sağladı. Bu, tefessüh eden Emevî
hanedanında idari bir reform niteliği taşımaktadır. Kararların
alınmasından ziyade uygulanması daha büyük önem arzetmekte;
bunun için de derhal idareye gelir getirmeyen halk tarafından
sevilmeyen, halka zulmeden ve keyfî tasarrufta bulunan valileri
değiştirip yerine yenilerini getirdi. Tayinde en çok dikkate
aldığı konu; ehliyet, ilim, takva ve salih ameldi. O, devlete
sadıkane hizmet verecek idarecilere görev verdi. Böylece
hilafet müessesesi taze kanla takviye edilmiş ve dört halife
devrindeki canlılığına kavuşmuştur.
Bu değişiklikler ve uygulamalar, hilafeti elinde bulunduran Umeyye oğullarını
ciddi şekilde rahatsız ediyordu. Yer yer açığa vursalar da
pek fazla bir şey de yapamıyorlardı.
Emevî ileri gelenleriyle Ömer arasında şöyle bir tartışma geçer:
Ömer onların “Bize görev ver” tekliflerine, “İsterseniz her
birinizi asker yapayım.” cevabını verir.
Emevîler:“Ne diye yapamayacağımız bir şeyi bize teklif ediyorsun?”
diye söylenip, “Akraba değil miyiz? Bizim de bir hakkımız
yok mu?” diye diretince Ömer:
“Benim için bu konuda, sizinle en uzak bir Müslüman arasında hiçbir
fark yoktur.” diyerek bu konuda tavrını koydu.
Ömer, minberlerde Hz. Ali (R.A.)’yi lanetlemeyi kaldırdı. Babası Abdülaziz’in
Mısır’da takip ettiği yolu takip etmiş olmasına şaşılmaz.
Zira kendisinden rivayet edildiğine göre babası hutbede Hz. Ali
(R.A)’nin adının zikredildiği yere gelince kekeler, dili
tutulurdu. Oğlu Ömer, niçin öyle yaptığını sorduğunda şöyle
cevap verdi:
“Oğulcağızım! Bilesin ki, Ali b. Ebi Talip hakkında bizim
bildiklerimizi halk bilse, bizden ayrılıp onun çocuklarına tâbi
olurlar.” Ömer halife olunca hutbede Hz. Ali’ye sebti
lanetlemeyi kaldırdı. Onun yerine Nahl 90. ayetin okunmasını
sağladı.
Bu uygulamalarıdır ki, Ömer b. Abdülaziz’i müceddit, II. Ömer ve Beşinci
Halife ünvanına kavuşturmuştur. Herşeyi Allah’ta gören bir
insanın neler yapabileceğinin en güzel örneğini veren Ömer
b. Abdülaziz, hadis ilminin tedvininde oynadığı rol de takdire
şayandır.
İki sene beş aydan fazla sürmemiş olan Hilafeti esnasında, içte ve dışta
fevkalade hayırlı işler yapmıştır. Fitnecilerin fitnesine
maruz kalan Halife, hicrî 101 yılının Recep ayında vefat
etti.
DEVLET ADAMLIĞINA TİPİK ÖRNEK
Emirul Mü’minin Ömer b. Abdülaziz vefat edince, ondan sonra Yezid b.
Abdülmelik halife oldu. Hanedandan biri gelerek:
“Ey mü’minlerin Emiri Yezid! Şu müraî adam (Ömer b. Abdülaziz) Mü’minlere
ihanet etti. Gücünün yettiği kadar cevher ve inciyi evinin iki
odasına doldurup kilitledi.” dedi. Bunun üzerine Yezid, Ömer’in
hanımı olan kız kardeşine haber göndererek çağırttı ve:
“Bana, Ömer’in kilitli iki odaya cevher ve incilerini doldurup bıraktığına
dair haber geldi.”dedi. Bunun üzerine Fatıma:
“Kardeşim, Ömer şu bohçanın içindekinden başka ne bir
tüy, ne de bir yele bıraktı.” dedi. Yezid bohçayı açtı.
İçinde yamalı ve kalın bir entari, bir aba ve zayıf astarlı
kalın bir cübbe buldu... Bana bunları değil, kilitli iki odanın
anahtarını verin denmesi üzerine Fatıma:
“Mü’minlerin Emirinin ölümüyle bana musibet veren Allah’a yemin
ederim ki, o halife olalı onun istemediğini bildiğim için, o
iki odaya hiç girmedim. Şunlar oranın anahtarıdır. Gel, aç
ve içindekilerini
Beytü’l Mal’e naklet.”
Yezid ve şikayetçi Ömer b. Velid gidip eve girdiler; odalardan birini açtılar,
baktılar ki deriden bir sandalye, yanında serilmiş dört çömlek
ve bir de testi buldular. Bunun üzerine şikayetçi “Estağfirullah”
dedi. Sonra ikinci odayı açtılar. Baktılar ki çakıllarla
serilmiş bir mescid ve tavanında da asılmış bir zincir vardı.
O zincirde de boynuna geçecek kadar bir halka vardı... Orada
kilitli bir sandık buldular, açtılar. Onda bir sepet vardı,
sepette bir cübbe ile bir yün elbise vardı. Yezid ve yanındaki
ağlayarak şöyle dedi:
“Ey kardeşim, Allah sana rahmet eylesin. Muhakkak senin hem gizlin ve hem
de aşikârın temizmiş.” Şikayetçi de:
“Estağfirullah, ben bana söylenen şeyi söyledim.”
(Prof. İ. Süreyya Sırma, Emeviler Dönemi, Hilafetten Saltanata, s. 108,
109)
DÜŞMANINI HAYRAN BIRAKAN HALİFE
“Bir insanın, imkansızlıkları dolayısıyla, ruhbanca bir yaşantıya
sahip çıkması, dünyadan el-etek çekmesi çok kolaydır. Çünkü
onun zaten terkedeceği herhangi bir dünya malına sahipliği
yoktur. Fakat bu halife gibi, dünyanın en büyük devletinin yöneticisi
için aynı şeyleri söylemek mümkün değil. Onun elindeki
hazinelere rağmen, bunların hiçbirine aldırmayıp, sıradan
bir fakirin yaşantısına sahip çıkmasına hayran olmamak doğrusu
elden gelmiyor.” (**)
Bu sözler, Ömer b. Abdülaziz vefat ettikten sonra ona olan hayranlığını
gizlemeyen Roma İmparatoruna ait.
ÖMER B. ABDÜLAZİZ’DEN HİKMETLİ SÖZLER
“Ey insanlar, kim bizimle arkadaşlık yaparsa, beş şey için yapsın,
bunu yapmazsa, bizden uzaklaşsın:
1- İhtiyaçlarını karşılayamayanları bize bildirsin.
2- Hayır için bize yardımcı olsun.
3- Bilmediğimiz hayır yollarını bize öğretsin.
4- Bizim yanımızda kimsenin gıybetini yapmasın.
5- Boş şeylerden bize bahsetmesin.”
•••
“Seni en çok hayrete düşüren şey nedir?” diye soran arkadaşına:
“Beni en çok şaşırtan şey, bir kimsenin, Allah’ı bilip, O’na
isyan etmesi; Şeytan’ı bilip ona itaat etmesi ve dünyayı
bilip ona meyletmesidir.”
•••
Hanedandan biri:
“Ya Emire’l Mü’minin, senden önceki Halifeler bize hediyeler
verirlerdi. Sen ise bize yasakladın. Halbuki buna alışmış
ailem ve de sıkıntım var. İzin ver de, eskisi gibi bize birşeyler
verilsin!” Ömer:
“Ölümü sıkca an! Geçimde daraldıysan, seni rahatlatır; bolluk içerisindeysen
de seni daraltır.”
•••
İstişareye çok önem veren Ömer b. Abdülaziz, Muhammed b. Ka’b’a:
“Başıma gelenleri görüyorsunuz, bana ne tavsiye edersiniz.”
“Sen ihtiyarları baba, gençleri kardeş ve çocukları evlat kabul et.
Babana ihsan, kardeşlerine rahmet, evladına da şefkat göster!”
Reca ise:
“Kendin için istediğini başkası için de iste, kendin için istemediğin
bir şeyi başkasına da isteme!”
Salim ise:
“Bütün dünya nimetlerine karşı öyle bir oruç tut ki, iftarın ölüm
olsun.” (***)
HALİFE SEÇİLİNCEKİ HALİ
Kendi adının anıldığı hilafet fermanı okunduğunda Ömer:
“Vallahi, ben bu işi asla Allah’tan istememiştim.”
Ne var ki salih iradeler, onu böylesine tehlikeli anlar için seçmişti. O
da “adam” olacak ve emaneti kabul edecekti. Büyük hukukçu
Salim’us-Sûddî’ye:
“Hilafetim, seni sevindirdi mi, üzdü mü?” Sûddî:
“İnsanların hesabına sevindim; ama senin payına da üzüldüm.” Ömer:
“Nefsimin helakından korkuyorum.” Sûddî:
“Korkuyorsan çok iyi... Çünkü ben de korkmamandan endişeliydim.” Ömer:
“Bana bir öğüt ver!” Sûddî:
“Şunu unutma: Babamız Adem, bir tek günah için cennetten çıkarıldı.”(1)
İLK HUTBE
“Ey Nâs! Kuşkusuz Kur’an’dan sonra Kitap, Muhammed (s.a.v.)’den
sonra Peygamber yoktur. Bilesiniz ki, ben hakim değil infaz
ediciyim. Kanun koyucu değil tâbiyim. Ben sizin hiçbirinizden
daha hayırlı değilim; üstelik içinizde yükü en ağır olan
kişiyim. Zalim devlet reisinden kaçan adam zalim değildir. Şurasını
iyi biliniz ki, Allah’a isyan hususunda kula itaat
edilmez.”(2)
Kaynaklar
(*) Doğuştan Günümüze Büyük İslam tarihi, c. II, s. 402-413 Çağ
Yay.
İslam Tarihi (Siyasi, Dini, Kültürel, Sosyal) c. I, s. 412-148 Kayhan
Yay.
(**) İslam’da İhya Hareketleri, Mevdudi, Pınar Yay., s. 69
(***) Emeviler Dönemi, Hilafetten Saltanata, s. 85-86/89-93
(1) Ömer b. Abdülaziz Dönemi ve İslam Inkılâbı, İmadüddin Halil s.
58-59, Bir Yayıncılık
Emeviler Dönemi/Hilafetten Saltanata
(2) İslam Tarihi, H. İbrahim Hasan 1. c. s. 415.
