YÖNETEN:
M. FEHMİ REYHAN
KATILANLAR:
ZEKİ SOYAK, AHMET HUNLUOĞLU, AHMET TAHA, SADIK ÖZDEM, AHMET ZİYA
YILDIZ
MÜESSES NİZAMIN İSTEDİĞİ KADAR AYDINLIK:
28 ŞUBAT
28
Şubat, postmodern darbe.. Çok
yazıldı, çok konuşuldu. Bu
devirde kimileri yanlışta çıktı, kimileri indi. Hakiki Müslüman,
demokrat ve hakiki özgürlük, halk inanç düşmanları bu dönemde
kendini
gösterdi.
Saklayanlar, saklananlar havayı uygun bulunca kahraman gibi göründüler.
Ezenler ezilenler, zulmedenler mazlumlar, diktacılar
demokratlar... Bu dönemin ürünü. 28 Şubat her yönüyle gerçekleri
yansıtan bir ayna.
Dergimiz
yazarları olarak 28 Şubat üzerine sohbet ettik, konuştuk.
BİRİNCİ
BÖLÜM
Osmanlı’da
fikir ve din hürriyeti
Reyhan:
28 Şubat... Genelde bu konuyla ilgili çalışma yapanlarda
irticayı çağrıştırıyor. Yani dini faaliyetlerin bir kontrolü
olarak değerlendirilmiş. Bu kararların asıl maksadı o. Türkiye’de
dini faaliyetlerin kontrolü. Bu şekilde nitelendirildiğine göre
devlet ya da devlet adına hareket edenler dini faaliyetleri
kontrol etme düşüncesinde olduğuna göre bunun bir geçmişi
var. Geçmişten beri bu tür çalışmalar yapılmıştır. Hatta
Osmanlı’nın son zamanlarında da dini faaliyetlerin kontrol
altına alınması gibi bir çalışma vardır. Ve 28 şubat
1997’de sonuç olarak görülmüştür.
Soyak:
28 Şubat sürecinde yapılanlarla Osmanlı Döneminde yapılanlar
arasında hiçbir benzerlik yok. Osmanlı döneminde dini
faaliyetleri kısıtlamak veya dinin yapılmasını emrettiği şeyleri
yasaklamak gibi bir şey yok. Osmanlı’nın yaptığı iş, dini
hizmetlerin daha düzenli yapılması için bir denetimdir. Bu
gibi denetimler tabii bir devlet görevidir.
Reyhan:
Tarikatları kontrol etmesi gibi yönler var.
Soyak:
Kontrol etmeleri ayrı, onları tahdit etmeleri ayrı. Yani o,
Osmanlı’nın başında da vardı. Ve bütün devletlerde var
olan bir şeydir. Kontrol altında tutmak ayrı, onları baskı
altında tutup faaliyetlerini durdurmak ayrı.
Reyhan:
Baskı da var. Mesela sarayda dini faaliyetler bitirilmiş. Son yüzyılda
artık tamamıyla her şey batılı hale gelmiş.
Soyak:
O, baskıdan değil. O, toplumun dejenerasyonudur. Yani bu
sapmalar sarayda da başlamıştır, eğitimde de başlamıştır.
Yukarıdan aşağıya doğru toplumda da başlamıştır. Hani bir
toplumun kitle halindeki değişimidir. Yoksa sarayda hiç kimse,
kimseye baskı yaparak burada dini faaliyet göstermeyin veyahut
da dini yaşamayın dememiştir. Kayıtlarda böyle bir şey yok.
Fakat ne olmuş, toplum gibi saray da dejenere olmuş, dolayısıyla
batıya doğru bir meyil var. Mesela, Nizamı Cedid kurulurken kılık
kıyafetlerde taklitler başlamış, şurada başlamış, burada
başlamış. 28 Şubat’ta ise başını açmazsan okuyamazsın,
memur olamazsın, denmiş. Osmanlı’da böyle bir baskı yok.
Hunluoğlu:
Ama sakal bırakmayan bazı devlet memurlarına müeyyideler var.
Örneğin, Şinasi sakal bırakmadığı için Fransa’dan
geldikten sonra...
Soyak:
Hayır, ben batıyı taklit bakımından diyorum. Osmanlı’da
Nizamı Cedid için batı tarzında yeni bir üniforma yaptırılmış.
Sarayda veya dışarıda batı tipi kıyafetler giyen olmuş. Ama
bu durum herekese teşmil edilmemiş. Herkes böyle giyecek diye
zorlanmamış. Ancak İslam’ın vecibeleri gereği devlet bazı
uygulamalar yapmış, yapmayanlar uyarılmış olabilir.
Reyhan:
Dini çalışmaların özellikleri üzerinde günümüze gelelim
isterseniz.
Batı tezgahı ve öğrenci akımları
Soyak:
Bu konuya aslında İbni Haldun’un Mukaddime’sinde geçen bir
cümleyle başlamak gerekir. İbni Haldun diyor ki: "Nasıl
insan, doğar, büyür, güç kuvvet sahibi olur, olgunlaşır ve
neticede yaşlanır, ihtiyarlar ve hayatı sona ererse, devletler
de aynı böyledir. Doğarlar, büyürler, gelişirler, güçlenirler
ve netice itibariyle tarih sahnesinden çekilip giderler. Bu da
devletlerin değişmez kaderidir.” İbni Haldun’un tespiti
yerinde bir tespittir. Tabi bu arada bir kısım devletler attıkları
sağlam temeller, koydukları prensipler dolayısıyla uzun yaşamışlar,
bir kısmı ise daha kısa ömürlü olmuş. İşte Osmanlı
Devleti’nin dünya tarihi incelendiğinde kurulmuş devletler içerisinde
tek bir sülalenin idare ettiği bir devlet bakımından ikinci
bir örneği yoktur. Her ne kadar Çin ve Roma uzun ömürlü
devletler kurmuşlar, mesela Çin, İran iki bin küsur yıllık
devlet hayatına sahip ve fakat çeşitli kabileler, ırklar o
topraklarda devleti ele geçirmışler ama adları İran
olmuş, Çin olmuş, Roma olmuş. Osmanlı ise, 600 küsur
yıllık devlet hayatında sadece Osmanlı soyu tarafından idare
edilmiş, bunun için bir benzeri yoktur tarihte. İbni
Haldun’un dediği gibi Osmanlı’da bu neticeye doğru yavaş
yavaş bozularak, değerlerinden tavizler vererek yıkılma dönemine
gelmiş.
Yıkılma
döneminin başlangıcı hakkında da tarihçilerden kimisi İkinci
Viyana Kuşatması kimisi başka sebepler söylüyorlar. Sebep ne
olursa olsun, tarihi bir gerçek var; Osmanlı yavaş yavaş
erimeye başlamış. Fakat bu erime esnasında gördüğümüz, önce
yöneticiler ve alimler bozuluyor . Sonra da toplumda bozulma başlıyor.
Nitekim kuruluş döneminde de aynı tabakalardan hep seçkin
insanlar var. Her biri devletin bir yönünden tutuyor ve yüceltiyorlar.
Ve sonuna doğru geldiğimiz zaman da aynı insanlar her biri bir
taraftan tutarak devleti küçültüyor ve zaafa uğratıyorlar.
Sosyal hadiseler; eğitim, öğretim, yönetimin bozulmaya yüz
tutması zorbalığı da beraberinde getiriyor. Çünkü bir
toplumda bozulma olduğu zaman bu bozulmanın giderilmesi için
sert tedbirler alınıyor. Neticede bu zülme ve zorbalığa kadar
varıyor. Böyle dönemlerde gücü yeten çalıyor, çırpıyor,
vuruyor, kırıyor; terör, anarşi boy boy yükseliyor. Bunun için
de ne yapıyor yöneticiler; baskı kanunları çıkarıyorlar.
Jandarma, polis, gündeme geliyor. Toplumun bozulması yöneticinin
zorbalığını da getiriyor. Toplumun bozulmasına sebep ise,
dini yönden baktığımız zaman, birincisi ulema, ikincisi yöneticilerdir.
Bunlar bozulunca toplum da bozuluyor. Netice, Osmanlı’nın son
dönemine baktığımız zaman, bir; eğitim bozulmuş. Yani
toplumları ayakta tutan en önemli unsur bozulmuş. Sonra Osmanlı,
toplum ve yönetim olarak dünyadaki değişimi takip edememiş. Eğitimin
temel esasları var, onlardan vazgeçemeyiz ama, teknoloji var,
ekonomik gelişmeler var, bunları takip edememişler. El
tezgahlarıyla uğraşırken, başkaları fabrikalarını kurmuşlar.
Dolayısıyla toplumda ekonomik olarak da gerileme meydana gelmiş.
Tekke ve zaviyeler de bu bozulmadan nasibini almış.
İçteki
bu bozulmaları takip ederken gözardı edemeyeceğimiz bir husus
daha var: Dış güçler. Osmanlı durup dururken kendiliğinden
bozulmuş da değildir. Elbette ki kendi hataları olmuş ama
Osmanlı’yı bozmak için dıştan müthiş gayretler olmuştur.
Bir hususa dikkatinizi çekmek istiyorum. Avrupalılar, öncelikle
Osmanlı ülkesindeki gayri müslimleri tahrik etmişler. Onlara
din yönünden yaklaşmışlar ve Osmanlılara karşı onları
kullanmışlar. Diğer taraftan Müslüman olan azınlıkları da
ırkçılıkla tahrik etmişler. Siz Arapsınız, siz Kürtsünüz,
siz Acemsiniz diye onları da o yönden tahrik etmişler. İki
yönlü bu tahrikle Osmanlı’nın iç yapısını bozmaya
çalışmışlar. Osmanlı’da eski güç ve kuvvet kalmadığı
için gayri müslimlere zor kullanmaya başlıyorlar. İsyanlar,
harpler, çeşitli sıkıntılar, medreseleri unutturmuş. Tekke
ve zaviyeleri unutturmuş. Buralarda müthiş bozulmalar meydana
gelmiş. Eğitimdeki bu bozulma bazı insanların yüzlerini batıya
çevirmelerine sebep olmuş. Buralara tahsil için, özellikle
Fransa’ya birçok genç insan gitmiş. Zamanımızda İngilizce
nasıl rağbette ise, o zamanda da Fransızca rağbetteydi. Okumuş
insanın Fransızca’yı bilmemesi bir ayıptı. Dolayısıyla
Fransız kültürü Türk insanı üzerinde etkili olmaya başladı.
Orada yönlendirilen insanlar Batı paralelinde çalışmalar
yapmaya başladılar. Bunlar “Jön Türkler” adı altında,
“İttihat ve Terakki” adı altında teşkilatlandılar. Hatta
parti kurdular. Neticede Osmanlı’yı devlet olarak İslamî bir
kimlikten ayırıp batı tipi bir devlet kurmanın ilk ayak
sesleri o zaman başlamış oldu.
Hunluoğlu:
Bu talebeler kendiliğinden mi gitti yoksa biz mi gönderdik?
Soyak:
Bir kısmı kendiliğinden gitti, bir kısmı da devlet tarafından
gönderildi. Çoğunluğu kendiliğinden gitti, daha doğrusu kaçtılar
diyebiliriz. Orada tahsil yaptılar ve buraya geldiklerinde batıya
dönük çalışma yaptılar. Ve bunlar İttihat ve Terakki adı
altında Türkiye Cumhuriyeti kuruluncaya kadar etkinliklerini
devam ettirdiler.
Reyhan:
Batının amacı, batı orijinli bir devlet kurmak mıydı, yoksa
Osmanlı’yı yıkmak mıydı?
Soyak:
Gidip orada tahsil görenlerin fikri Osmanlı’yı yıkmak değildi.
Batı tipi bir Osmanlı vücuda getirmekti. Ama batılıların,
bunları kullananların düşüncesi ise Osmanlı’yı yıkmaktı.
Nitekim Tevfik Bölükbaşı, Abdülhamit Han Hazretleri tahttan düşürüldüğü
zaman, İngiltere’ye gidiyor. Orada arkadaşı olan bir İngiliz
Lord’unu ziyaret ediyor. “Biz sizin dediğinizi yaptık.
Sultan Abdülhamit’i indirdik yerine filanı getirdik, bu kadar
çalışmadan sonra bu neyin nesidir” diye hayretini ifade
ediyor. Lord’un cevabı çok dikkati calip: “Bizim hedefimiz
sadece Abdülhamit’i tahttan indirmek değil ki. Hedefimiz
hilafeti kaldırmak” diyor.
Hedefleri,
önce Osmanlı’dan gayri müslimleri ayırmak ayrı ayrı devlet
kurdurmak, Müslümanlardan ayrı ırklardan olanları ayırıp
ayrı ayrı devletler kurdurmak. Sonra da Osmanlı’yı tamamen
ortadan kaldırmaktı.
İmtiyazlı sınıf ve halk
Hunluoğlu:
Teşekkül eden Cumhuriyetle beraber Türkiye’deki oluşumdan
bahsetmek istiyorum. Cumhuriyetin kuruluş yıllarında aydının
devlete bağlılığı, aykırı aydınlara inisiyatif tanınmaması,
Osmanlı Padişahlarıyla Cumhuriyet şeflerini tarihsel süreklilikte
buluşturduğunu söyleyebilirim. Şöyle ki: Osmanlı, tebaasını
ikiye ayırmış; havas ve avam diye. Cumhuriyet de, sekçinler ve
halk diye ikiye ayırmış. Bunu aslında Cumhuriyetin kuruluşunda
şu üçlü ile isimlendirmek mümkün. Asker bürokrat ve aydın.
(ABA) istediklerini istedikleri gibi sevk ve idare edebilen bir
mekanizma kuruyorlar. Böylece ortaya çıkan imtiyazlı sınıf,
sistem içerisinde her şeyi belirleme yetkisine sahip iken, halk
katıksız ve katkısız söylemleri taklide yetkili, onun dışında
bir şeyde söz sahibi değil.
Reyhan:
Asker, bürokrat ve aydın. Devletin kuruluşunda önemli pay
sahibi oluyorlar, diyorsunuz. Bunlarda daha sonra öne geçme,
geride kalma oluyor mu?
Hunluoğlu:
Olmuyor. Hatta yeri gelmişken, bu üçlü unsur, 28 Şubat’ın
oluşumunu da sağlayan güçtür.
Reyhan:
Bu üçlü etkinlik 1920’den 1997’e kadar devam etmiş midir?
Hunluoğlu:
Etmiştir, ediyor da.
Reyhan:
Mesela, sivil toplum örgütlerini nereye koyacağız. Daha sonra
ortaya çıkan iş dünyası gibi.
Hunloğlu:
28 Şubat’ın oluşması sırasında, kimlerin etkili olduğu
bahsinde bunlar hakkında da konuşacağız.
Hal
böyle olunca iki şey ortaya çıkıyor, devlette. Kardeşler ve
ötekiler, biz ve onlar, ilerici ve gericiler. Toplumda kendiliğinden
iki kutup, iki sınıf ortaya çıkıyor. Örnek verirsek: İsmail
Cem’in TRT Genel Müdürü olduğu sırada, Hıfzı Topuz da TRT
Haber Müdürü idi. Enteresan bir olay gerçekleşiyor. Hıfzı
Topuz, "Eski Dostlar" adlı kitabında, bütün eli
kalem tutan aydın dediğimiz sol fraksiyondaki insanları
televizyona çıkarıyor, onlarla röportaj yapıyor. Bir defasında
da, 1974 yılında N. Fazıl Kısakürek’i de buraya çağırıyor.
Kitaptan devam edeyim:
"Teklifimi
hiç nazlanmadan kabul etti. Buna karşın birçok dostum başka
adam mı kalmadı, neden bu şeriatçıyı televizyona çıkartıyorsun,
diye beni eleştirdi. Program yayınlandıktan sonra telefonla birçok
kişiden tatsız sözler işittim. Yassıada konuşmalarına başkanlık
eden Salim Başol’dan da aynı yönde bir eleştiri mektubu aldım."
Bu, son derece enteresan geldi bana. Aynı konu paralelinde Hüsrev
Hatemi’nin kitabından da iktibasta bulunmak istiyorum: Behçet
Necatigil’le ilgili bir hatırasını anlatıyor. Kendisi Hüsrev
Hatemi’nin şiirini, görüşlerini çok sevdiği halde, Demirtaş
Ceyhun’a diyor ki: "Çok sevdiğimi yazamıyorum ve söyleyemiyorum.
Kendisi sağ tarafta bulunduğu ve yazdığı için kendisine de
bu mahareti dillendirmiyorum."
Yani
buradan şu anlaşılıyor ki, ötekiler ya da aydın tabakası
dediğimiz bu insanlar, kendilerinden olmayan ya da kendileri gibi
düşünmeyen kişilere daima kem gözle bakmış ve yer vermemeye
çalışmış.
Reyhan:
Bunlar hakim görüş mü?
Hunluoğlu:
Aşağı yukarı hakim görüş demek mümkün.
Reyhan:
Ötekiler denilenler de öbürlerine aynı mı bakıyorlar. O
anlamda soruyorum. Bakış açışı iki taraflı mı?
Hunluoğlu:
Şöyle söylemek mümkün. Kalem onların elinde, mikrofon
onlarda olduğu için sağ cenahta olan insanları dikkate almıyorlar.
Bunlar, onların davetlerine icabet etmek de istiyorlar. Yani öbürlerinin
yanlarında yer almak istiyorlar. Fakat pek buna imkan
vermiyorlar. Haliyle antipatinin doğması da tabiidir. Burada şu
gözüküyor: Laik aydınlar diyebileceğimiz veya öyle
simgelenen insanlar, kendilerine göre bir arayış yeri bulmuşlar
ve sistemle entegre olmuşlar. Fakat İslamcı aydınlar veya mütefekkirler
ne misyonunu, ne ülküsünü, ne birlikteliğini belirleyememiş.
Hatta aydınları iki kategoride izah edebiliriz: Birincisi bağımlı
aydınlar, ikincisi de ekol aydınlar. Bağımlı aydından kastım,
bir cemaata veya gruba bağlı olan, o cemaat ve grubun
birlikteliklerinin dışında fazla söz söyleyemeyen, ben söylesem
ne olur mantığına sahip aydınlar diyebiliriz. Bunlar da zaten
çok fazla popüler olmamışlar. Ekol aydınlar dediğimiz aydınlar
ise, bunlar ayrı bir misyon oluşturmuşlar. Türkiye’de, bir
şeyler yapmaya çalışmışlar.
Mesela Nurcular, Süleymancılar,
Işıkçılar ya da tarikat çevresi gibi grupların kendi etrafındaki
var olan düşünürlere, aydınlara bakacak olursak sivrilmiş
olan, popüler ve insanlara yol gösterici nitelikte aydın yok
gibi. Şeyh bağlamında almıyorum, bir insan göremezsiniz
yoktur yani. Fakat diğer taraftan mesela ekol aydın diyebileceğimiz
N. Fazıl; Büyükdoğu, Nurettin Topçu; Hareket dergisiyle,
Sezai Karakoç; Diriliş dergisiyle, Nuri Pakdil; Edebiyat
dergisiyle, yani bunlar aynı zamanda mektep görevini de üstlenmişler,
orada yetişen insanlar olmuş ve Türkiye’de bir şeyleri makro
planda dillendiren insanlar olarak vazifelendirilmişlerdir. Ama
bir Nurculara, Işıkçılara veya Süleymancılara baktığımız
zaman, bu gruplar dini bir hüviyet taşımalarına rağmen, üstlendikleri
misyon belirsiz. Ne demek bu? Sistemin statükocu yapısına
adapte olmuşlar. Bir nevi onu çiğneyememişler, çiğnemek için
de bir gayretleri olmamış. Çiğnemekten kastım, değiştirme
anlamında diyorum. Öyle ki, Hz. Sümeyye’nin şehadetine gözyaşı
dökerken onun mücadelesini sürdürmeye çalışan başörtülü
kadınlara ve kızlarımıza bigane kalındığı gözlenmiş.
Mesela İsrail’deki ölen çocuklara gözyaşı dökerken, Halepçe’deki
katledilen insanlara seyirci kalınabilmiş. Bu gruplarda öyle
bir kutsal kişilik oluşmaktadır ki, bir yönden siyasetle uğraşmadığını
söyleyerek muhibbilerini depolitize edeceksin ve ediyorlar. Diğer
taraftan da, hitap ettiği kitleyi en uzak bir siyasi görüşe
angaje edeceksin.
Reyhan:
Bu biraz büyük söz olmadı mı?
Hunluoğlu:
İddialı söz oldu diyebiliriz. Ama tekrar edeyim, buradan şunu
kastediyorum. Müslümanlıklarına, dindarlıklarına değil,
geliştirmek ve oluşturmak istedikleri yapıyı, yani mevcut
sistemi değiştirme anlamında bir gayretlerinin olmadığı şeklinde.
Reyhan:
Sistem çatışması içerisinde değiller denilebilir?
