MÜSLÜMANLAR, BİLGİ VE TEKNOLOJİ
İslam kendisini bilgiyle özdeşleştirir.
Bilgiyi hedefi olduğu kadar gerekli de kılar. Bilginin elde
edilmesini ibadetle eş görür ve över. İlim sahiplerini
Allah’ın dostları ilan eder; onların mürekkeplerini şehit
kanlarının değerinin de üstüne çıkarır.(1) Peygamber
(a.s.)’e inen daha ilk ayet okumayı, dolayısıyla bilgiyi ve
bilmeyi emretmektedir. "Rabbinin ismiyle oku.." (Alak-1)
Dikkat edilirse, bu ayette okuma ve öğrenme emredilirken, neyin
okunacağı belirlenmemiştir. Bu, her şeyin okuma, öğrenme ve
bilimin konusu olduğunu göstermek içindir.(2)
İslam’ın ilk yıllarından
itibaren öğrenmek için bütün Müslümanlar imkanlarını
seferber ediyorlardı. Başlangıçta bu imkanlar, daha ziyade dinî
alanda kullanılıyordu. Zira bu bilgilerin bir kısmı günlük,
bir kısmı haftalık, bir kısmı da senelik ibadetleri için
gerekliydi. Bununla beraber ibadetler için gerekli olan
bilgilerin sadece dini bilgiler olmadığını da belirlemek
gerekir. Zira oruç tutmak veya namaz kılmak isteyen bir Müslüman
başını yerden kaldırıp gökleri araştırmak zorundadır. Böylece
basit de olsa astronomi bilgisine, Hacca gitmek isteyen bir başkası
en azından coğrafya bilgisine, zekat vermek veya miras taksim
etmek isteyen de matematik bilgisine sahip olma zaruretini duyar.
Bütün bunlar zamanla Müslümanların değişik branşlardaki
ilimlerle uğraşmalarına sebep oldu. Nihayet bazı hadislerin
genel anlamda ilmi teşvik etmeleri, Müslümanların asırlar
boyu her türlü ilmî faaliyette bulunmalarına vesile oldu.(3)
Konu ile ilgili bazı ayet ve
hadisler:
"... De ki, hiç
bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Doğrusu ancak akıl sahipleri
bunları hakkıyla düşünür." (Zümer/9)
"Oku ve öğren! İnsana
bilmediklerini öğreten ve kalemle yazdıran Rabbın ekremdir."
(Alak/4)
“Kim mescide bir şeyi öğrenmek
veya öğretmeye giderse onun, haccı kabul edilmiş bir hacının
aldığı sevap kadar sevabı olur."(4)
İlmin fazileti, ibadetin
faziletinden daha hayırlıdır. Dininizin en hayırlısı ise
veradır.(5)
İslam, Allah (c.c.)’ın
emrinin iki kitapta yazılı olduğunu söyler. Bunlardan biri
Kur’an’dır. İkincisi ise tabiattır ki, o da herkesin gözlem,
ölçüm, nazar veya idrak, değerlendirme ve tecrübelerle test
ederek "okuması" için var olan bir kitaptır. Tabiat,
kendisini bu işe ciddi olarak verip, onun tecrübeler yoluyla
kendi adına konuşmasına izin verecek, kişilere sırlarını
-ilahî yapıları- açıklamazlık etmeyecektir. İnsanın tabiatı
araştırması kendisine yüklenilen halifelik görevi ile doğrudan
ilişkilidir. Gerçekte bir kişi ne kadar çok bilirse, Allah’ı
zatı ve sıfatlarıyla tanımaya da o kadar çok yakındır.
Netice olarak bilenlerin işleri bilmeyenlerinkini hem kemiyet,
hem de keyfiyetçe geçmelidir, mükafatları da buna göre
olacaktır.(6) İslam herkesi tabiatın her alanını ve özelliğini
araştıran bir ilim adamı, yüzyıllar boyunca insan ve grup
davranışlarının her safhasını inceleyen bir tarihçi olarak
adlandırır. Allah’ın tabiattaki yapılarının ayırt
edilmesini bir inanç noktası, bu yapıları doğru ve yeterli
olarak beyan etmeyi bir takva ve bunu başkalarına öğretmeyi de
yardımseverlik olarak görmüştür.(7)
İslam’ın sağladığı
motivasyonla tabiat ilmi kitlelerin tutkusu haline geldi.
Fakirlerle sultanlar bilgi edinmekte yarışa giriştiler. İnsanlık
tarihi böylesine hızlı bir ilmî araştırma ve bilgi birikimi
büyümesine daha önce şahit olmamıştır.(8)
Bu başarı, Müslümanların
dinî ilimler ile tecrübî ilimlere eşit değer verdiği yüzyıllarda
devam etmiştir. Yani cami yapılırken etrafına medreselerin inşa
edildiği yüzyıllarda Müslüman ilim adamlarının başarıları
devam etmiştir. Bu yüzyıllarda (XII, XIII) Avrupa’da
kilisenin -dinin değil papazların- hem devlet, hem sosyal hayat,
hem de ilmî düşünceler üzerinde mutlak bir hakimiyeti vardır.
Kilisenin onaylamadığı hiç bir gelişmenin uygulama alanı mümkün
değildir.
1453’te Fatih’in İstanbul’u
fethinden sonra, Avrupa’ya kaçan bilginler, Avrupa’da Rönesans
hareketlerinin temellerini oluştururlar. Bilginler, Eski Yunan ve
Latince önemli kitaplarla el yazmaları ile Eski Yunan ve Roma kültürüne
duyulan ilginin canlanmasına sebep oldular. XII ve XIV y.y.larda
artık kilisenin mutlak hakimiyeti kırılmış, Avrupa’da
zengin tüccarların ilim ve sanat adamlarını desteklemeleriyle
bir yenileşme (yeniden doğuş) hareketleri başlamıştı. (9)
Bu hareketin devamlılığı bugün, insanın gen haritasının çıkarılması,
bir çok ağır işin robotlara yaptırılması, çok karmaşık işlemlerin
çok kısa sürede hesaplayabilen bilgisayar teknolojisinin oluşturulması,
telekomünikasyonun uzaydaki yapay uydular aracılığı ile yapılmasının
sağlanması, birkaç bin kilometre yol katederek hedefini bulan
roket yapılması, sesten iki kat daha hızlı uçabilen uçakların
imal edilmesi... sonucunu doğurmuştur.
1453’te Fatih’in İstanbul’u
fethetmesiyle birlikte İstanbul tam bir ilim ve kültür merkezi
haline getirilmiştir. Fetihten hemen sonraki günlerde, ilk
medrese eğitimi Ayasofya’da başlamış ve camiin yanındaki
papaz odaları boşaltılarak talebeye tahsis edilmiştir.(10) Bu
anlayış Osmanlı’nın yüzyıllar boyunca cihan devleti olmasını
sağlamıştır. Ne zaman ki ilmi sadece dinî sahaya indirmeye başladık,
o zaman geri kalmaya da başladık.
Bugün Avrupa ile aramızdaki
farkın kapatılabilmesi için fikir dünyamızda Rönesans
hareketinin (yeniden doğuş) başlatılabilmesine bağlıdır.
Bizlere yol gösteren kaynak
kitap Kur’an var. O kitapta bütün bilgilerin genel esaslarının
ve manalarının hülasası kaydedilmiştir.(11) Yeter ki
Kur’an’a bakmasını bilelim.
Özden ayrılmadan;
Fil olayındaki Ebabil (Kuşlara),
“Çok güçlü bir kara ordusunun havadan atılacak bombalarla
yenilebileceği, dolayısıyla uçak yapımı teşvik edilemez
miydi?
Lut (a.s.) kavminin yok edilişindeki
güçlü patlamanın bir benzerini oluşturacak bomba teknolojisi
tavsiye edilemez miydi?...
Ya da yine özden ayrılmadan,
Peygamberlerin mucizelerinin insana ilmî ufuklar tayin ettiği söylenemez
mi? Süleyman (a.s.)'ın Sebe Melikesinin tahtını bir anda
huzuruna getirtmesi, madde naklinin olacağına dair işarettir,
denilemez mi? Ya da Muhammed (a.s.v.)’in miraca çıkması,
insanların gezegenler arasında yolculuk yapabileceğinin göstergesi
değil midir?
İsa (a.s.)’ın anadan doğma
âmâları iyi etmesi, tıbbın bir gün âmâ’lık problemine
mutlak çözeceğinin işareti değil midir?
Sonuç: Bilgi sonsuzdur. Çünkü
Hak sonsuzdur. Ona giden kestirme bir yol yoktur.(12) Bilginin
sonu gelmediğine göre; rahle eğitimi ile laboratuvar eğitimini
eşdeğerde gören idarî anlayış, teknolojik eğitimi
destekleyen zenginlerimiz ve kendisini ilme adayan gençlerimiz
ile yeniden ilim tarihindeki yerimizi alabiliriz.
Kaynaklar
1) İslam Kültür Atlası,
s. 257
2) İslam’da Bilim ve
Teknoloji Tarihi, s. 9
3) Doğuştan Günümüze Büyük
İslam Tarihi, c.14, s. 69
4) Büyük Hadis Külliyatı,
c. 1, s. 54
5) a.g.e., sc. 1, s. 52
6) İslam Kültür Atlası,
s. 349
7) a.g.e., s. 351
8) a.g.e., s. 351
9) Temel Britannica, c. 14 s.
287
10) Osmanlı Ansiklopedisi,
c. 7, s. 67
11) İslam Kültür Atlası,
s. 258
12) a.g.e., s. 258
