RAMAZAN
VE SOSYAL YARDIMLAŞMA
Abdullah b.
Abbas -radıyallahü anh-den rivayet edildiğine göre Peygamber
sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
“Yanı başındaki
komşusu aç iken tok olarak geceleyen kişi (olgun) Mü’min değildir.”
(1)
Hadis-i Şerif
“kardeş”(2) ve “bir binanın taşları gibi birbirine
kenetli”(3) oldukları yüce yaratıcı tarafından tescil
edilmiş bulunan Müslümanların, yakın çevrelerine karşı
sorumluluklarını hatırlatmaktadır.
Ne zaman
sosyal duyarlılık ve yardımlaşma üzerinde bir söz açılsa
bu hadis-i şerif mutlaka hatırlanmış, Müslüman komşusunun
yanı başında aç, bîilaç durması halinde asla ve kat’a
ilgisiz kalamaz. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) komşusunun ihtiyaç
halinde olduğunu bile bile ilgisiz kalmanın olgun Mü’min
olmamanın delili saymaktadır.
Yardımda
bulunmak bir başlangıç değil, bir neticedir. Yardım yapma
duygusu ve duyarlılığı ise, o yardımın gerçek amili ve öncüsüdür.
O halde yardımın bizzat kendisinden önce “yardım duygusu”nun
gönüllerde yer etmiş olması esastır. İmkanı olduğu halde
çevresine yararlı olmayanlar, bu duyguyu gönüllerine yerleştirememiş
olanlardır. Çevresine sıcak bakmanın zevkini tadamayanlardır.
Yardım her şeyden
önce bir duygu ise; onun iman ile ilgisi de pek açık ve köklüdür.
Zira insan hareketlerini yönlendiren en müessir güç imandır,
iç yönelişidir. O halde çevreye karşı duyarsızlık ve yardımsızlık
pek tabii olarak imanın olgunluk derecesiyle alakalı olacaktır.
Bu sebeple hadiste geçen “Mü’min değildir” hükmü,
“yapması gerekenleri icraya sevk edecek derecede ve olgun bir
imana sahip değildir.” anlamındadır. “Kendi aralarında
yumuşak, merhametli, şefkatli.”(4) olmaları gereken Müslümanların,
hemen yanı başlarındaki komşularına karşı ilgisizliği
elbette imanıyla irtibatlandırılacak bir göstergedir.
Hadis-i şerifte
işaret edilen tehdit ve tespit, komşuya ilgisiz kalmaktan
kaynaklanmaktadır. Komşular hakkında Hz. Peygamber: “Cibril,
komşu hakkında o kadar tavsiyede bulundu ki, nerde ise komşuyu
komşuya mirasçı kılacak zannettim.”(5) buyurmuştur. Bu ölçüde
meselenin üzerinde durulmasının hikmetini büyük şehir hayatını
tanıyanlar herkesten çok daha iyi anlayacaklardır. 20 cm’lik
bir tuğla duvarın ve aşılmaz setler oluşturduğunu ancak
apartman hayatının kahredici hissiz ve alâkasızlığını yaşayanlar
bilir. İş hayatına ilaveten iletişim ve haberleşme vasıtalarının
birbirinden koparıp yalnızlığa mahkum ettiği büyük şehir
sakinleri için bu hadis-i şerifte ve diğer pek çok ayet ve
hadislerde yer alan ifadeler, son derece tehdit ve uyarı yüklüdür.
Sosyal yardımlaşma
duygusunu en çarpıcı bir biçimde gözler önüne seren bu
hadisin verdiği mesaj pek tabii olarak sadece have komşularına
yönelik değildir. Her çeşit ve kapsamdaki komşuluklar için
de aynen geçerlidir. Devletler çapında da aynı şeyi düşünmeye
mani herhangi bir hal yoktur. Çeşitli sebeplerle sıkıntı çekmekte
olan, yarı aç, yarı tok idare etmeye çalışan komşu
milletlere imkan olan komşu ülkelerin ilgi duymaları, yardım
etmeleri gerekmektedir. Aksi halde aynı sorumluluk, onlar için
de geçerlidir.
“Aç olan
komşu”nun mutlak olarak zikredilmiş olması, “Müslüman komşu”
gibi bir tahsise ve vasıflandırmaya gidilmemiş olması, olgun Müslümanın
duyarlılık alanını imanın sınırlarının ötesine taşımaktadır.
Hangi dinden ve inançtan olursa olsun “aç olan komşu” ya sırf
komşuluk hukuku gereği olarak ilgi duyması, ihtiyacının
giderilmesi hedef olarak gösterilmiş olmaktadır.
Vali iken
kendisine bir köşk yaptıran ve çarşının gürültüsünden
kurtulmak isteyen Sa’d b. Ebi Vakkas’ı teftiş için Hz. Ömer,
Muhammed b. Mesleme’yi azıksız olarak Kûfe’ye gönderdi. On
dokuz günlük bir yolculuktan sonra Medine’ye dönen Muhammed
b. Mesleme, kendisine niçin azık vermeden yola çıkardığını
Hz. Ömer’den sordu. Ömer (r.a.) şöyle dedi: “Medine’de Müslümanlar
açlıktan kırılmak üzereyken sana bir şeyler verip de nimeti
sen, vebalini de ben yüklenmek istemedim. Zira ben Peygamber
(s.a.v.)’i şöyle buyururken dinlemiş bulunmaktayım:
“Komşusu açken
Mü’minin tok dolaşması yakışık almaz.”(6)
Bu olaydan da
anlaşıldığı gibi küçülen dünyamızda açlara yardıma koşmak,
bunu da en yakın komşusundan başlatmak her olgun ve imkanı
olan Mü’minin temel görevidir. İman olgunluğunun alametidir.
Unutulmamalıdır ki, bir hadislerinde Peygamberimiz: “Hangi
mahallede bir kişi aç kalırsa, o mahalle halkı Allah’ın
korumasından uzak düşer.”(7) buyurmuştur. İbni Hazm da, aynı
delilleri değerlendirerek “Bir beldede bir kişi açlıktan ölecek
olursa, o belde halkının tümü ölenin katili sayılır ve ölünün
diyeti onlardan tahsil edilir.”(8) hükmüne varmaktadır.
Bütün bu
izahlardan şu neticeleri çıkarmamız mümkündür:
1- Zengin komşuya
komşularını aç bırakması haramdır.
2- Onları açlıklarını
giderecek kadar yedirmek, çıplak iseler giydirmek vaciptir.
3- Servette
zekattan başka mükellefiyetler de bulunmaktadır.
4- Senelik
zekatını verenler mükellefiyetten kurtulamazlar. Duruma göre
başka birçok görevleri daha vardır.
5- Gerçek ve
olgun Mü’minler, çevrelerine karşı ilgisizliğe ve duyarsızlığa
düşemezler. Muhtaç kimselerin, ihtiyaçlarını karşılamak,
imanın kemaline işarettir.
İşte ramazan
ayı yardımlaşmaların ve dayanışmaların Mü’minler arası
hayırda yarışmanın, yaraları sarmanın, Mü’min derdiyle
dertlenmenin zirveye çıktığı bir aydır. Mü’min, imanının
kendisinde meydana getirdiği hassasiyet ile çevresini araştırmalı,
ihtiyaç sahibi insanların dertlerine derman olmaya çalışmalıdır.
Oruç açlığının da coşturduğu şefkat ve merhamet çağlayanından
her zamankinde daha çok ramazan ayında ihtiyaç sahiplerini kana
kana sulamalıdır. İmanlarını, ırz-namus ve vatanlarını
korumak ve kurtarmak için emperyalist kafirlerle sıcak savaşın
içerisinde bulunan mü’min kardeşlerini de unutmamalı, onlar
içinde “Ne yapabilirim?” sorusu gündeminden asla düşürmemelidir.
Şu gerçeği
hiçbir zaman unutmamamız gerekir ki, mal da, mülk de Allah’ındır.
Kullarından bazılarına bunlardan çok vererek, o kullarını
bunlarla imtihan eder. Varlıklı Mü’minler servetin kendileri
için imtihan dünyasında yöneltilmiş bir soru olduğu şuuruyla
hareket etmeli ve mallarındaki “ihtiyaç sahiplerinin hakkı”nı
gasbederek zalim ve hak yiyen konumuna düşmemelidir. Allah
(c.c.) yarattığı her canlının rızkına kefildir. Mallarımızdaki
ihtiyaç sahiplerinin haklarını gasbederek kimseyi açlıktan ölüme
mahkum edemeyiz. Ama bizler imtihanı kaybetmiş oluruz.
“Vermek”
ve “İnfak” ile sadece maddi yönden varlıklı Mü’minler
sorumlu değildir. Evet nisap miktarı malı olan kişi zekat
verecektir. Onun ümmete karşı sorumluluğu içinde “mal
vermek” vardır. Ama, yüreğinde mü’min kardeşi için yüzüne
yansıyacak bir tebessümü bulunan da ondan sorumludur. Her Mü’minin,
bir tebessümcük zenginliği vardır ve eğer varsa “sadaka”
ile yükümlüdür. Her mü’minin, bir yetimin başını okşayacak
diğergamlığı vardır. Kendisini bunca geniş bir sadaka çerçevesi
(Allah Rasulü Efendimiz şu davranışları “sadaka” olarak
değerlendirmektedir: Allah’ı tekbir etmek, La ilahe illallah
demek, Sübhanallah demek, Allah’tan mağfiret dilemek, Namaza
giderken atılan her adım, iyiliği emir-kötülükten nehy, her
iyi olan iş, iki kişi arasında adaletle hükmetmek, mazluma
yardım, atına binene, yük yükleyene yardım, tatlı-güler yüzlü
söz, işi bilene yardım, bilmeyene öğretmek, insana eziyet
veren şeyi yoldan kaldırıp atmak.... vb.) İçine sokamayan kişi,
ümmetin içindeki yerini yeniden değerlendirmelidir. Çünkü
Efendimiz; “Zenginlik mal çokluğundan ibaret değildir.
(Hakiki zenginlik gönül zenginliğidir.” buyurmuşlardır.(9)
Asıl dert, gönül fakiri olmaktır. Mü’mine karşı bir
tebessümü infak edememektir.
Allah Rasulü
(bu bağlamda) bütün Mü’minleri zengin olarak görüyor. O,
ümmetinin her ferdinin infak edecek bir zenginliğe sahip olduğuna
inanıyor. Malî yönden fakir olan, gönlündeki zenginlikle,
nice zenginin erişemediği yücelikleri bulabilir. Sadaka
terbiyesi, var olanı verebilmekle başlar. İçinizde ümmete karşı
bir sevgi çağlayanı coşuyorsa, onu verin. Ümmet onunla ihya
olacaktır. Allah Rasulü, ümmetinin gönül ezikliğine düşmesine
razı değildir. Eğer bizim gönlümüz iman yönünden yeterli
zenginliği bulmuşsa Allah Rasulü ona, infak için bütün bir
hayatı açmıştır. Mal zenginliği ise, onun sadece bir parçasıdır.
Bütün mesele var olandan verebilmekte.
İşte size uçsuz
bucaksız umranlar gibi bir “infak” ve “sosyal dayanışma”
dünyası. Bu dünyadan hiç kimsenin ama hiç kimsenin “benim
neyim var ki dayanışma için seferber edeyim, infak edeyim.”
demeye hakkı yoktur. Şu güzel ramazan ikliminde bunları coşturmaya,
şaha kaldırmaya ve bütün bir ümmetin yüzünü güldürmeye
var mısınız?
Kaynaklar:
İbni Ebî Şeybe,
Kitabü’l İman s. 33. 2)
Hucurat/10. 3) Saff/4.
4) Fetih/29. 5)
Buhari, Edeb, 28. 6)
Ahmed b. Hanbel, I., 55. 7)
Ahmed b. Hanbel, II., 33. 8)
S. Kutub, El Adeletü’l Fetimaiyye fi’l İslam, s. 221.
9) Müslim, Zekat, 470.
