HEM
MALUM HEM GİZEMLİ
Ölüm
bir oluş. Ya ol, ya öl. “Ölüm her zaman yanımızda, ama hç
hakimiyetimizde değil. Ölüm bir yaşayış. Ölüm bir seyrediş.
Ölüm bir duyuş. Ölüm anlaşılmaz bir zirve. Ölüm anlatılan
kadar bildiğimiz, bildiğimiz halde engel olamadığımız bir
olgu. Ölüm bir kurtuluş kimi zaman. Kimi zaman da korkunun adı.
Ölüm daha neler neler...
Ölüm
böyle hem malum, hem gizemli olunca, duyguları en gelişmiş
insanlar olan şair ve yazarlarında çok dikkatini çekmiştir.
Onu konu olarak hemen hemen her şair işlemiştir. Her yazar öümün
hikayesini yazmıştır.
Biz
de bu yazımızda, “ölüm” diyenlerin eserlerinde şöyle bir
gezinti yapacağız.
En
seçkin insan, seçilmiş insan, evrenin en üstünü eksiksiz
insan, ahir zaman rasülü ateşler içinde yanıyor. O hasta. Mü’minler
yanıyor, o yanıyor. Diyor ki:
“Her
kul gibi, benim de elbet,
Hesaplıdır
senem ve ayım.
Lahza
geçmez, erişir nöbet
Kim
kalmış ki, ben de kalayım.
Bir kula, ya Rabbin, ya dünya;
Seç dediler, deş de kalbini.
O kul da, hür bırakıldı ya,
Düşünmeden seçti Rabbini.”
diyen
O, denileni şiirleştiren Necip Fazıl. O güzel insan öldü.
Hz. Ömer’in inanmamasına rağmen öldü.
Hiç
güzel olmasaydı ölür müydü Peygamber?
Sonra
13. yüzyıldan gelen sesler. Ölmeden önce ölenlerden, ölümü
Mirac’da sunulan Kevser şerbeti gibi içenlerden gelen ses.
Mevlana,
ölümü koklamış, zamanı keşfetmiş ve toplamış sevenlerin
etrafına. “Ben ölünce” diyor “ağlamayın!” Çünkü
ben sevdiğime kavuşuyorum. Hicranın zor ama tatlı sıkıntısı
bitiyor. Vuslat başlıyor. Hicranı yaşayan, vuslatı özleyen
birinin ölümü kavuşmaktır tabi. O da onun için “şeb-i arûs”
diyor ölüm gecesine. Yani “gerdek gecesi.” Tek ve tek olduğu
kadar hakiki yâr olan Allah’a kavuşulan gece. Öyleyse ağlamayın.
İşte ölümü güzelleştiren inanış ve o inanışın sembol
isimlerinden, aşkın piri Mevlana.
Aynı
yüzyıldan bir ölümsüz ses daha. Derviş Yunus. Yunus Emre
“Ölümden
ne korkarsın
Korkma
ebedi varsın.”
Ölüm
bir ebediyettir. Faniden ebedi olana geçiştir. Ölmeden ölenlere
ölüm bir kolay geçiştir. Ancak, herşeye rağmen ölüm üzüntü
verir fânilere. Ondandır ki Yunus ölümün üzüntüsünü çok
güzel tasvir eder:
Şu
dünyada bir şeye yanar içim göynür özüm.
Yiğit
iken ölenlere, gök ekini biçmiş gibi
Yiğitin
ölümü, yeşil ekinin biçilmesi gibidir. Yeşil ekin, yetmemiş
ekin biçilirse, sahibi nasıl üzülür.
Ölüme
üzülmek de gerekir. Onu kabullenmek ayrı, sevdiği insandan ayrılmanın
üzüntüsü ayrı. Allah’ın rasulü üzülmedi mi, oğlu İbrahim’in
ölümüne.
Ölümün
fethedilmez kalesini zorlayanlardan birisi de Abdülhak Hamit
Tarhan’dır. Ölümle ilgili konularda yoğun eser veren Tarhan,
bilhassa “Makber”inde, ölüm esaslı bir abide yazmıştır.
Tanpınar’ın dediği gibi; Recaizade’nin kapısını üç
kere çalan ölüm ona bir şaheser yazdıramamıştır. Ama
Abdulhak Hamit’in kapısını bir kere çalan ölüm ona
“Makber” şaheserini yazdırmıştır. (Not: Recaizade’nin
biri genç yaşında üç çocuğu ölmüş, A. Hamit’in hanımı
Fatma Hanım ölmüştür. Kasdedilen budur)
Hamit,
ölümü anlamaya çabalar. Ölüme isyan eder, hatta onun yaratıcısına
da isyan eder.
Bir tane idi, o mâh gitti.
Aylarca olup tebâh gitti
Görsem yeridir seni karanlık
Nûrum benim ey ilâh gitti.
mısralarına
hemen şunları da eklemek gerekir.
Makber, sonudur dekâyıkın bu
Bir sırr-ı garibi Halık’ın bu
...
En yükseğidir şevâhikin bu
En müdkişidir hakâyıkın bu
İlk
bölümde ölüm sebebiyle ilaha isyan eden şair ikinci bölümde,
ölümü Allah’ın bir sırrı olarak niteleyip, onun zirvelerin
zirvesi, hakikatlerin en dehşetlisi olarak anlaşılmaz olduğunu
ve teslimiyetini,
Gördük seni, ey Hakim-i mutlak.
mısrasıyla
dile getirir.
Aslında,
Hamit, dini ölümle, felsefi ölüm arasında bocalayan Tanzimat
aydınının bir örneğidir. İniş ve çıkışın sebebi de
budur.
Felsefî
ölüme yaklaşamayan ama ölümü materyalist gözle görmeye çalışan
Cahit Sıtkı Tarancı’yı da hemen hatırlamalıyız.
Bir
ölüm ve korku şairi olarak bilinen Tarancı, ölümü derinliğine
görememiştir.
Hayata
karamsar bakması sebebiyle ölüme yönelen C. Sıtkı, tasavvufi
ve dini yanı olmadığından ölümden korkar. Ona “kader”
diyemez, tedirgindir.
Fizik
ötesine gidemeği gibi, düşüncenin ulvîliğine de ulaşamaz.
Arasıra “Tanrı”sını arar;
Olmuyor seni düşünmemek Tanrım.
Ummamak medet sende.
...
Kalmadı ümidim soluk ve cılız
Işığında bereket
Ve ölüm, kapımda kişner, sabırsız
Bir at oldu nihayet
Her
an ölümü bekleyen ama manen ona hazır olmayan bir şair:
Yaş ilerliyor artık geçti bizden
Kişi ev bark edinmeli vakiten
Gün gelince biz değil miyiz ölen
Cenazemiz yerde kalmasın dostlar.
Ölümü
basitleştirmek ister ölüm şairi:
Uyudun uyanamadın olacak
Bir namazlık saltanatın olacak.
diyerek.
Ama aynanın karşısında yüzündeki ölümü (kırışıklıkları,
beyazlıkları) seyreden şair, tabiattan örneklerle ölüm gerçeğini
kabullenir. Ancak biraz geç kalmış olarak.
Ahmet
Haşim, ölümü bir yükseliş, bir kurtuluş olarak görür, üzerinde
fazla durmaz.
Durgun suya baktım ve dedim ah ölebilsem.
Madâm ki yok ağlayan mevtime kimsem.
Ölüm
üzerinde duran, hisseden şairlerimizden birisi ve belki de en önemlisi
Yahya Kemal. Sessiz Gemi’siyle, ölümü bir “fizik ötesi”
bir yolculuğa benzeterek, ölümü “büyük ayrılık” olarak
açıklayan şair, ölümü güzelleştirmiştir. “Hafız’ın
kabri olan bahçede”n hareket ederek “asûde bir bahar ülkesine”
giden derviş(rind)in ölümü öyle bir yumuşaklığa erişir
ki, ölümden korkmuşsunuz. Ölümü “kavuşmak için”
arzulayan derviş “cemâl” için bir vasıta kabul ederken, ötelerden
bir ses: Ölümü “ötelerden bir ses olarak” algılarken
“Hiç güzel olmasaydı ölür müydü Peygamber” diye, ölümün
güzelliğine bir örnekle ortaya koyuyordu.
Necip
Fazıl Kısakürek “Çile”sinin bir bölümüne “ÖLÜM”
ismini verirken, her şair gibi ve ondan öte her hakiki müslüman
gibi, ölüme bigane kalmamıştır.
Minarede “ölü var” diye acı bir selâ...
Er kişi niyetine saf saf namaz... Ne âlâ!
Böyledir de ölüme kimse inanmaz hâlâ!
Ne tabutu taşıyan, ne de toprağı kazan.
Dedik
ya, ölüm hep yanımızda ama kontrol dışı. Çağımız, ölümü
de basitleştirdi. Ölüm seyrede seyrede onu kanıksadık, çok
normal ve üzerinde düşünülmez bir olay haline getirdik.
Ben ölünce etsin dostlarım bayram;
Üstüste tam kırk gün, kırk gece düğün
Açı doyurmaksa kabirde meram,
Yemeğim Fatiha, günde beş öğün.
Ama
şair ölüm ötesini de düşünüyor. Ölünün karnının nasıl
doyacağını söylüyor.
Bir
ölünün odasının tasviri:
Yatıyor yatağında, dimdik, upuzun, ölü;
Üstü, boynuna kadar bir çarşafla örtülü.
Bezin üstünde, ayak parmaklarının izi
Mum alevinden sarı, baygın ve donuk benzi
Sonra
tabut:
Tahtadan yapılmış bir uzun kutu
Baş tarafı geniş, ayak ucu dar
...
Ölenler yeniden doğarmış; gerçek!
Tabut değildir bu, bir tahta kundak.
Ölümün
bir doğuş olduğunu söyleyen şair, yüzyıllar öncesinin “ölümden
ne korkarsın-Korkma ebedi varsın” mısralarıyla 20. yy. yaklaşımının
örtüşmesini ortaya koyuyor.
Hamasi
şiirlerimizde ölüm “cennete girmektir.” Şehadettir. Şehid
olarak ölenlerin kavuştukları nimetlerin yüceliği sonucu
“Dirilip dirilip yine ölmek” arzusuyla yanmaları sözkonusu
edilir. Ölüm “Allah için olunca” koşulası bir olgu, özlenesi
bir durumdur.
Bir gül bahçesine girecesine
Kara toprağa girenlerindir.
Nicesi
ölümden korkmuş, nicesi ölüme koşmuş, nicesi ölümü özlemiş,
nicesi ölümü zorlamış, nicesi ölümü sevmiş, nicesi ölümü
güzelleştirmiş, nicesi ebedileştirirken, nicesi de maddeleştirmiş.
Ama bir hakikat ki reddi mümkün değil. ÖLÜM VAR ve işte
hemen yakınımızda.
Şiirleriyle
ölümsüzleşen şairlerin bazılarının (pek azının) mısralarında
ölümü ortaya koyarken, her şairin “ölüm” dediğini görmek
bizi şaşırtmadı. Çünkü şair hissedardır, bigane kalmayandır.
