BİR
KRİZİN HİKAYESİ
21
Şubat günü Türkiye için global olmaya giden yolda önemli bir
dönüm noktasıydı. Bugüne kadar Türkiye hep dış âlemden
etkilenmişti. Rusya sallanmış, fatura bize çıkmıştı.
Brezilya göçmüş, biz krizlere girmiştik. Asya çalkalanmış,
olan yine bize olmuştu. Ama sonunda BBC ve CNN’in uluslararası
yayınlarında birinci haber olarak Türkiye ve en son finansal
krizi vardı. Türkiye’deki en son finansal kriz Avrupa para
birimi Euro’nun ve Brezilya para birimi Real’in değer
kaybetmesine yol açmıştı, pek çok gelişen ülke borsası da
Türkiye’nin çalkantısından etkilenmişti. Nihayet biz de
globaldik…
Peki
Türkiye buraya nasıl geldi? 1999 yılı sonunda başlayan
stabilizasyon girişimi zor bir ortamda başlıyordu. Seçim,
depremler ve Rusya’nın moratoryum kararı gibi gelişmeler
nedeniyle büyüme hızı eksi yüzde 6 civarında gerçekleşti.
Toplam bütçe açığının GSMH’ye oranı yüzde 25 rakamına
dayanmıştı ki bu 200 milyar dolarlık ekonomide 50 milyar dolar
demekti. Bu rakam hem Türkiye hem de dünya rekoruydu. Enflasyon
toptan eşya fiyatlarıyla yüzde 63 düzeyindeydi. Depremlerle
sallanmış, seçimden çıkmış ve üçlü bir koalisyon hükümeti
tarafından yönetilen, reel faizin dünya rekoru olan yüzde 50
rakamına ulaştığı ve dış denge sorunu olmayan bir ekonomi
ile işe başlamıştık.
Sorunun
kaynağında kamu maliyesi vardı
Bu
noktadan başlayarak Türkiye önce kredibilite ve destek ithal
etmek zorunda kaldı. ABD el uzattı, Avrupa koltuk çıktı ve
IMF ile Dünya Bankası’na “Türkiye’ye destek verin"
emri verildi. Eylül 1999 tarihinde IMF ve Dünya Bankası’na
yanaşan Türkiye’de Aralık 1999 tarihinde belki de Cumhuriyet
tarihinin en kapsamlı stabilizasyon programı gündeme getirildi.
Ülkenin kamu borç stokunun artması durdurulacak, bunun için
kamu kesimi toplam bütçe açığı frenlenecek, bunun olabilmesi
için bir yandan faiz dışı bütçede fazla verilecek, diğer
taraftan da faizi düşürmek için enflasyon düşürülecek, bu
da döviz kurunu çıpa olarak kullanarak yapılacaktı.
2000
yılının ilk sekiz ayı oldukça iyi geçti. Planlandığı gibi
ücret zamları ve tarım fiyat artışları enflasyon hedefine
uygun olarak gerçekleştirilmiş, cep telefonu lisansı satışı
gibi olgularla bir kaç milyar dolar kaynak sağlanmış ve sıra
özelleştirme, tarım reformu, kamu bankaları gibi yapısal
konulara gelmişti. İşte 2000 yılının ikinci yarısında
sosyal ve siyasi maliyeti olan bu yapısal konulara sıra geldiğinde
acı gerçek ortaya çıktı. Popülizm bir kere daha başını
kaldırdı ve siyasiler eski alışkanlıkları olan popülizme
geri dönmeye başladılar. Kasım ayının son haftalarında özellikle
Türk Telekom özelleştirmesinde adım atılmadığını gören
ve Türkiye’den ümidi kesen yabancı yatırımcılar Türkiye’den
hızla çıkarken yedi milyar doları da beraberlerinde götürdüler
ve faizler binli rakamlara zıpladı, bankalar battı ve
stabilizasyon programı büyük yara aldı. Bu döviz çıkışı
ancak çok yüksek faizle ve döviz rezervi takviyesiyle
durdurulabildi.
Bu
karambolde stabilizasyon programının kredibilite kaybetmesine rağmen
kamu maliyesinde 2000 yılı hedefleri kabaca tutturulmuştu.
Enflasyon yüzde 30 lu seviyelere inerek yarılanmış, yüzde 6
civarında bir büyüme hızı yakalanmış, dokuz milyar doları
aşan cari açık da tamamen finanse edilmişti. TL sanıldığı
kadar aşırı değerli değildi. Gerçi kamu bankaları ve özel
bankalarda sorunlar vardı ama bunlar yönetilemeyecek şeyler değildi.
Ama
olmadı ! Büyük bir ihaleden bir gün önce toplanan Milli Güvenlik
Kurulu’nda temel fıkrası gibi bir şey gerçekleşti. Cumhurbaşkanı,
başbakan ve başbakan yardımcısı arasında zaman, zemin ve
metodu yanlış, havada uçuşan anayasa kitapları içeren çocukça
tartışma anında basına, oradan da uluslararası piyasalara
aksediyordu. Salı sabahı yaklaşık yedi milyar dolar üç beş
saat içinde Merkez Bankası’nı terk etti. Bunun yaklaşık yarısı
yabancılara aitti. Krizi felaket düzeyine taşıyan asıl
mekanizma ise banka sisteminden kaynaklanıyordu. Türkiye bankacılık
sisteminin kabaca 150 milyarlık bilançosunun 100 milyar doları
kamu bankalarında toplanıyordu. Ziraat ve Halk Bankası’nın
2000 yılı başında toplam 20 milyar dolar civarında olan ve
tarımla küçük esnafın desteklenmesinden oluşmuş olan, adına
görev zararı denilen bir zararı vardı. Bu bankalar büyük
likidite sorunu içindeydiler. Kamu bu bankalara olan borcunu,
yani görev zararını ödeyemediğinden bu bankalar kendi suçları
olmayan bir şekilde faizleri yükseltip mevduat ve kısa vadeli günlük
borçlanmalarla günü geçiriyorlardı. Bu arada görev zararının
30 milyar dolara yaklaştığı söyleniyordu. Piyasadaki en büyük
para müşterisi olan bu bankalar ve TSMF’ye devredilen özel
bankalar, yani kamunun kontrolünde olan bankalar, faizi yükselten
ve likidite sıkıntısı yaşayan bankalardı. İşte kamu
bankalarının bu sorunları stabilizasyon programının sonunu
getiren ve sistemi çökerten olgu oldu.
Özel
bankalar ellerindeki TL fonlarını kamu bankalarına günlük borç
olarak vermekteydiler. Ancak öyle bir gün geldi ki yabancılar
üç milyar dolarlık dövizi almak için özel bankalara müracaat
ettiler. Ancak kamu bankalarının elinde iki katrilyon TL borçlarını
ödeyecek para bulunmuyordu. Onlar ödemeyi yapamayınca özel
bankalar da Merkez Bankası'na TL verip döviz alamadılar ve Türkiye
ödeme problemine girdi. Problem nasıl çözülebilirdi? Bir çözüm
olarak Merkez Bankası kamu bankalarına TL kredi verirdi. Ama IMF
bunu "dövize hücum" olarak algıladı ve Merkez Bankası’nın
yeterli likiditeyi piyasaya vermesini engelledi. Merkez Bankası’nın
uluslararası rezervlerinin eksilmesini engellemek adına ödeme
krizinin aşılamamasına göz yumuldu.
TL yüzde 30 dolayında devalüe oldu. Oysa Merkez Bankası’nın
döviz rezervi en yüksek tarihi seviyelerinden birini yaşıyordu.
Üç-beş milyar dolarlık bir rezerv kaybına izin verilseydi
sorun çözümlenecekti. İhale
de tam bu ortama denk geldi. Faizler kısa vadede yüzde 7000 düzeylerine
çıktı ama buna rağmen kamu bankalarının ödeme sorununa çare
bulunamayınca döviz kuru çıpasına son verildiği ve serbest
dalgalanan kura geçildiği ilan edildi. Yüksek faiz şokundan
sonra bir de devalüasyon şoku yaşandı. Stabilizasyon programı
fiilen sona erdi, politikacılar ve bürokratlar medyada yerden
yere vurulmaya başlandı. Türkiye yine becerememişti. Dış âlemde
kredibilitemiz sıfırlanmış, mali sistem çökmüştü.
Türkiye’nin
istikrar programını yönlendiren ve denetleyen IMF finansal
piyasalardaki keskin iniş çıkışlara çözüm bulmak yerine Türkiye’nin
rezerv kaybını önlemeyi esas hedef aldı. Buradaki amaç
muhtemel rezerv kayıpları karşısında Türkiye’ye yapılacak
döviz desteğini en az düzeyde tutma kaygısıydı.
Ekonomi
politikaları evrensel uygulamalar değildir, uygulandığı ülkenin
koşullarıyla yakından ilişkilendirilmesi gerekir. IMF ülke koşullarını
bilmediği ve dikkate almadığı için kendi hazırladığı
programını yanlış yönlendirerek krize neden oldu.
Krizin
halka yansıması ise dövizdeki kur artışı oranında zam
olarak gerçekleşecektir. Dolar ve markın fiyatının yüzde
30-40 civarında arttığı düşünülürse öncelikle tüpgaza,
petrole, doğalgaza ve elektriğe bu oranda zam gelecektir. Bu
temel maddelere gelen zam herşeyin fiyatının bu oranlarda
artması anlamına gelecek, halkın harcamaları da dolayısıyla
aynı oranlarda artacaktır. Gelirler ise harcama oranında
artmayacaktır. Gelirde gerçekleşecek artış hem zamlardan daha
az hem de daha geç olacağından halk fakirleşecektir. En az
zarar görecek olan kesim elinde döviz tutan kesim olacaktır.
Ama onlar da sonuçta bu ülkede yaşadığına göre fiyat artışlarından
onlar da etkilenecek ve sonuçta onların kazancı sanal olmaktan
öteye pek geçemeyecektir.
Türkiye
bu kadar kredibilite kaybına rağmen yeniden dış destek
bulabilecek miydi? Can alıcı nokta buradaydı. Hükümet,
koalisyon partilerinin meclis içindeki – aralarında pek çok
akademisyen ekonomist bulunan - 350 milletvekilinden hiçbirine
itibar etmeyerek Dünya Bankası’nın 26 başkan yardımcısından
biri olan Kemal Derviş’i kurtarıcı olarak ekonomi programının
başına getirdi. Burada asıl amaç Derviş’in bilgi ve tecrübesinden
ziyade dış âlem nezdindeki yüksek kredisinden yararlanarak Türkiye’ye
kredibilite kazandırmak ve yeni oluşturulacak ekonomik programa
uluslararası destek sağlamaktı.
Zor
durumdaki prensesi kurtaracak beyaz atlı prens bulundu. Bakalım
hikayenin bundan sonrası nasıl gelecek.
Kaynakça
1-
Mahfi EĞİLMEZ, "Hatayı Nerde Yaptık", Radikal,
26.02.2001
2-
Deniz Gökçe, "Topyekün Çöküşü Yaşadık", Platin
Dergisi Mart Sayısı.
3-
Osman Ulagay, "Çöken Programı Neden Tuttuk",
Milliyet, 14.03.2001.
4-
Ercan Kumcu, "By The Fund Wrecked A Comprehensive
Anti-Inflation Plan Because It Failed To Understand Market
Conditions", Financial Times, 13.03.2001
