TARİKATLAR
NEDEN YASAKLANDI?
Osmanlı
yıkılıyordu. Bütün kadrolar Osmanlı’nın yıkılışını
durdurma telaşındaydılar. Aralarındaki birtakım ayrılıklara
rağmen ittifak ettikleri nokta modernleşme idi. Bütün herkes,
umera, ulema, urefa modernleşmenin (teknolojik atılımın)
gerekliliğinde müttefikti. Ama bunun yol ve yöntemi hakkında
ihtilaf vardı. Modernleşme önce orduda başladı, yetmeyince
saraya geçti. O da yetmedi bürokrasiye sıçradı.
II.
Abdülhamit modernleşmenin tüm topluma yayılması kanaatinde
idi. O yüzden eğitim kurumlarını modernleştirmeye çok gayret
etti.
Bu
sebeple medreseleri bile ihmal etti. II. Abdülhamid’den önceki
modernleşme hareketleri Osmanlıcılık adı altında ama İslam
yörüngesinde yapıldı. II. Abdülhamid panislamistti ve o da İslam
medeniyeti çerçevesinde kalarak modernleşmeyi sağlamaya çalışıyordu.
II.
Abdülhamid’i tahttan indiren İttihat ve Terakki kadroları
modernleşmeyi devam ettirdiler. Ancak hangi medeniyet yörüngesinde
bu işi yapacaklarına tam karar veremediler. (Çünkü İttihat
ve Terakki kadrolarında hem Batıcı, hem Turancı, hem de İslamcı
kadrolar vardı.)
I.
Dünya savaşından Osmanlı Devleti yenik çıkıp Anadolu işgal
edilmeye başlayınca Anadolu’daki direniş hareketleri
sayesinde inisiyatif Ankara hükümetine geçti. Ankara’da
cumhuriyeti kuran kadroların içinde her düşünceden (Batıcı,
İslamcı, Turancı) insanlar vardı. Ancak hakim konumda olanlar
modernleşmeyi Batı medeniyeti yörüngesinde yapmak
isteyenlerdi. Bunlar önce Meclisin yapısını değiştirdiler.
(II. Meclis’de I. Meclis’te olupda muhalif olabilecek kimse
yoktu. Ayrıca sarıklı sayısı olabildiğince azaltılmıştı.)
Ardından
saltanat kaldırıldı (1922). Cumhuriyet ilan edildi (1923).
Tevhid-i Tedrisat kanunu çıktı. Medreseler kapandı. (1924)
Hilafet kaldırıldı (Kasım 1924). Tekke ve Zaviyeler ile Türbeler
kapatıldı (1925) Kılık Kıyafet değiştirildi (1925). Ölçü
birimleri Batıya uyarlandı (1926). Bin yıldır kullanılan Arap
alfabesi kaldırıldı yerine Latin alfabesi getirildi (1928).
Anayasa’dan (1924 Anayasası’ndan) “Devletin dini Din-î İslam’dır.”
ibaresi çıkarıldı (1928). Anayasaya Laiklik ilkesi kondu
(1937).
Bütün
bunlardan amaç modernleşmeyi, batı medeniyeti yörüngesinde
tesis etmekti.
Modernleşme
faaliyetleri içerisinde iki tanesi önemli bir mevkiye haizdir.
Biri, medreselerin kapatılması, diğeri tekke ve zaviyelerin
kaldırılıp, türbelerin kapatılması. Çünkü her ikisi de
bizzat varlıkları sebebiyle geleneği temsil ediyorlar, modernleşmenin
önünde önemli bir set oluşturuyorlardı.
Panislamist
Abdülhamid’in ve İslamcıların yeterince yıprattığı bu
iki dini kurumu kaldırmak çok zor olmamıştı. Çünkü tekke
ve zaviyeler tembel yuvası (!), medreseler de ham softa, kaba
yobaz yetiştiren(!) yerlerdi.
Resmi
olarak kapatılan bu kurumlardan medreseler büyük bir inkiraza uğradı.
Belki Büyük Selçuklu’dan beri devlet himayesinde olması
belki de eğitimin düzenli yürüyebilmesi için sabit yerlere,
hocalara ihtiyaç hissetmesi, bu hususlarda da sıkı takibin
olması bu sonucu temin etti.
Ama
tarikatların bu akıbete düçar olduklarını söylemek zor.
Zaten tarikatlar devlet himayesine pek de ihtiyaç hissetmeyen,
hatta zaman zaman devletle çatışmayı da göze alan kurumlardı.
Bir tekke, zaviye, asitane gibi yer olursa ne âlâ ama olmasa da
çok dert değildi.
Mevlevî
Şeyhlerinden Celaleddin Dede’nin yazdığı gibi:
“Asumandır
kubbesi hem ahteran avizesi
En
ziya-bahşa kanadili güneşle mâhtır
Seddolunmakla
tekaya kaldırılmaz zikr
Cümle
mevcudat zakir kainat dergahtır.”(*)
Siyasiler,
resmi olarak tarikatların, şeyhlerin varlığını inkar ettiler
ama öte yandan onların nüfuzlarından istifade ile kitlelerin
oylarını almaya gayret ettiler.
Daha
Atatürk zamanında Süleymaniye’ye bir şeyh (Feyzullah Efendi)
defnedilmişti. Daha sonra diğer dönemlerde, başka siyasiler
tarafından başka şeyhler için de aynı izinler verildi. En son
28 Şubat sürecine destek vererek bir Hocaefendi’yi
memleketinden hicrete mecbur edenler, aynı Hocaefendi’nin yine
aynı yere defnedilmesi için jet hızıyla karar çıkarttılar.
Tabi,
başka türbelere de başka şeyhlerin defnedilmesi için izinler
çıkarılmıştı.
Tarikatlar,
Milli Şef döneminden beri Türk siyasetinde bazen azalan bazen
artan bir etkiye sahip oldular. Resmi olarak kapalı olan
tarikatların nüfuzundan istifade etmek isteyen siyasiler bazen
şeyhi bazen de şeyhin işaret ettiği birilerini Meclise taşıdılar.
Arvasilerden
Hakkari’li Şeyh Selim Efendi 1946-1950 arasında Halk Partisi
tarafından, 1950-1954 yılları arasında da Demokrat Parti tarafından
cebren milletvekili seçilmiştir. Şeyh Selim 8 yıl boyunca hiç
Meclis’e uğramamış, maaşlarına da el sürmemişti. Şeyh
Selim Ankara’daki evinde çilehane haline getirdiği bir odada
zikir ve fikirle meşgul olarak otururdu. Necip Fazıl’la
birlikte Şeyh Selim’in ziyaretine giden Sezai Karakoç’un
anlattığına göre, Üstad’ın, “Efendi Hazretleri
Meclis’e gidiyor musunuz?” sorusuna Şeyh Efendi derinden bir
sesle: “Ha evet, çok Meclisler oluyor.” diye cevap veriyor.
Üstad bu cevabı şu şekilde açıklıyor: “Ben kendisine
Meclis’e gidiyor musunuz? dedim. Millet Meclis’ini kasdettim.
O başka meclislerden ima etti.
‘Evet geliyorlar, çok meclisler oluyor.’ dedi. Yani mânevî
alemdeki toplantıları kastetti. Çünkü kendisi hep o âlemde
yaşıyor.” (Şeyh Efendi’nin Rüyasındaki Türkiye, İsmail
Kara)
Daha
sonra da milletvekilliği yapan Şeyh Efendilere rastlandığı
gibi, onların talimatıyla milletvekili olanlar da çok oldu.
Partilerin çoğunluğu çeşitli tarikatların desteğini almaya
çok önem verdiler.
Bu
kurumların kanunen yasak ama fiilen var olması çeşitli sıkıntılara
yol açmakta, garip bir durum ortaya çıkarmaktadır. Yapısı
itibariyle tarikatlar istismara en açık kurumlardır. Olduğunu,
erdiğini iddia eden insanların yanlışlıklarını ispat etmek
zordur. Daha doğrusu siz ispat edebilirsiniz ama bunu müritlerine
anlatamazsınız. Sizin yüzlerce deliliniz şeyhin(!) bir sözü
ile müridlerin gözünde iptal edilir.
Tarih
boyunca ulemanın ve sahih tasavvuf anlayışına sahip tarikat
erbabının kontrolünde olan, zaman zaman İslam devletlerinin
denetimini yaptığı tarikatler iyiden iyiye denetim dışı kalmıştır.
Herşeyin birbirine karıştığı, dini cehaletin arttığı
bir ortamda, insanımızın manevi açlığından istifade ile
kendilerine çıkar temin edecek kişilerin ortaya çıkması kaçınılmazdır.
Müridlerine
cennetin anahtarını vaadeden, tek kurtuluşun kendi tarikatında
olduğunu söyleyen, pek çok hurafe ve bidatı din gibi takdim
eden, holdingi için tarikatı alet eden, ana gayesi irşad değil
de mal-mülk olan şeyh ve tarikatların ortalıkta cirit atması
bu sebepledir.
İnsanlara
din gibi takdim edilen yanlış bazen de sapık anlayışlar hem
İslam’a hem de müslümanlara zarar vermektedir.
Bunları
söylemekle Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne tekke ve zaviyelerin
açılmasını serbest bırakın, demiyorum. Çünkü şu
zihniyetle verilecek bu izin fayda yerine zarar getirebilir.
Devlete tavsiyem, Batı yörüngesindeki modernleşme çabalarının
iflas ettiğini, Türkiye’nin aslî dinamiklerine dönmesi
gerektiğini görmesi olur.
Asıl
olarak ilimle uğraşanlar zatlar ile sahih tasavvuf anlayışına
sahip şeyh efendilere seslenmek gerekiyor. Lütfen İslamı
gerektiği gibi temsil edin ve sapık ya da yanlış anlayışa
sahip olup da din adına ortaya çıkan ilim adamı ve şeyh
efendi kılıklı kişilere fırsat vermeyin. Sapık ve yanlış
fikirleri ve bu fikirleri taşıyan kimseleri teşhir etmek,
onlara cevap vermek, ümmetin doğruları öğrenmesine gayret
etmek ulemanın boynunun borcudur. Eğer şu veya bu mülahazalarla
bu görev yerine getirilmezse ümmet şimdiki gibi felaketten
felakete düçar olacaktır.
(*)
Gökyüzüdür kubbesi, yıldızlarda avizesi
En
fazla ışık saçan kandilleri de güneş ve ay
Tekkeler
kapatılmakla Allah’ı zikir (ve tarikat zikri) kaldırılmaz
Çünkü
cümle mevcudat zakir, kainat dergahtır.
(Şeyh
Efendi’nin Rüyasındaki Türkiye, İsmail Kara)
