Kapak

 

KREDİ KARTLARI ÜZERİNE MÜLAHAZA

“Finans kurumu veya banka gibi kuruluşlar gelir sağlamak ve mevduat imkanlarını genişletmek için, bir takım müşteriyle “vekalet, kefâlet, ciro (havale) veya kredi” ilişkisini düzünleyen bir kredi kartı sözleşmesi yaparak, “kredi kartı”nı veriyor. Bu arada bir takım işyerleriyle de, hizmet ve satış bedellerini, müşterinin banka hesabından ödemek üzere anlaşma yapıyor. Banka ile işyeri arasındaki bu anlaşmada çoğu kere, fatura bedelinin % 4-6’sı kadar bir bedelin bankaya komisyon olarak verilmesi şeklinde yapılmaktadır.

Günümüzde çokça kullanılan kredi kartı çeşitleri şunlardır:

a) Debit Kart: Bu tür kartta, kart sahibi alışveriş yapmasına izin verilen üst sınırdan az olmamak üzere banka hesabında para bulundurmak zorundadır. Burada banka, hesap sahibinin işyerlerine olan borcunu, onun hesabındaki parasından ödemektedir.

b) Credit Kart (Normal Kredi Kartı): Bu tür kartlarda, kart sahibinin banka hesabında önceden para bulundurma zorunluluğu yoktur. Burada kart sahibi işyerlerinden satın aldığı mal ve hizmetlerin bedelini en geç otuz gün içinde ödemelidir. Aksi durumda faiz ödemek zorunda kalır.

c) Change kart: Bu tür kartta, kart sahibi banka hesabında önceden para bulundurmak zorunda olmadığı gibi, işyerlerinden yaptığı alışverişlerin fatura bedelini otuz gün içinde ödemek zorunda da değildir. Burada, kart sahibi borcunu kendi durumuna veya bankayla önceden yaptığı sözleşmeye göre faiziyle birlikte taksitler halinde öder.

İslam’a göre, yukarıdaki kart çeşitlerinden üçüncüsü yani change kart tamamen faize dayalı olduğu için caiz değildir. Debit ve Credit kart, faizli kredi çekmemek ve borcunu da vadesinde ödemek şartıyla kullanılabilir. En yaygın kredi kartı olan ikincisinde, kart sahibi alım-satım bedellerini bankadan belirlediği süre içinde ve genelde otuz gün içinde öderse, faiz sözkonusu olmaz. Banka anlaşmalı işyerlerinden hizmetinin bedeli olan komisyonu alır. Alım-satım bedelleri gününde kredi kartı hesabına ödenmezse, banka kefil sıfatıyla borcu işyerine öder ve daha sonra kart sahibinden faiziyle birlikte tahsil eder.” (Prof. Dr. Hamdi Döndüren, İslami Ölçülerde Ticaret Rehberi, s. 172-173, Erkam Yay.)

Bu kadar uzun bir alıntıdan maksadım kredi kartına fetva bulmak, insanları rahatlatmak değil. Zaten insanlarımız bu fetvayı bilerek veya bilmeyerek yaygın bir şekilde kredi kartlarını kullanıyorlar. Benden de fetva isteyen yok.

Bu yazıda, fetva mahiyetinde olmadan, kredi kartının zararlarına ve çeşitli işlevlerine işaret etmeye çalışacağım.

Kapitalist toplumlar maddeyi ön plana çıkaran insanların statüsünü maddi imkanlarına göre belirleyen, insanlara harcadıkları paraya göre değer veren toplumlardır. Bu toplumlarda ana hedef olabildiğince tüketmektir. O yüzden ekonomistler analizlerine, tahlillerine başlarken şöyle başlarlar: “İnsan ihtiyaçları sınırsızdır. Kaynaklar ise sınırlıdır.”

Tüketim toplumu haline gelmiş topluluklar ihtiyaçlarını sınırsız zannederler. Zaten her taraftan böyle propaganda yapılır. Ayrıca çok tüketmek toplumda bir statü getirmektedir. O zaman çok alışveriş yapılmalıdır. Ama genellikle aylık gelirler buna yetmez. O zaman devreye kredi kartları girer. Niye sadece kazandığınız kadarını harcayacaksınız ki(!)? Kredi üst limitinize kadar harcayın.

Kredi kartları tüketimi körüklemek için ortaya çıkarılmıştır. Ama bunun ekonomistlerdeki adı hayatı kolaylaştırmaktır.

İnsanlar ihtiyaçlarından fazla alışveriş yapmaktadırlar. Bu da önemli bir maddi külfet getirmekte ve toplumdaki tasarruf kültürü yavaş yavaş kaybolmaktadır.

Kredi kartlarının en önemli tehlikesi, insanımızın faize olan menfi tutumunu törpülemesi ve faizi insanımızın gözünde sanki meşru hale getirmesidir. Çünkü kredi kartı alanların bir süre sonra ödeme zamanındaki dikkati eğer bir ay sonraya kalırsa ne kadar fazlalık olacağı üzerine yoğunlaşmaktadır. Eğer zamanında ödemezsem faiz olur ve ben harama düşerim düşüncesinin yerini, eğer bu ay ödemezsem önümüzdeki ay ne kadar öderim hesabı almaktadır. Eğer kart sahibi esnaf, tüccar takımından ise önce çek ve senedini ödemekte, sonra kalırsa kredi kartına para yatırmaktadır. Çünkü banka asgari ödeme tutarı (ki ana borç yanında çok küçük bir meblağdır) yatırıldıktan sonra kart sahibine hiçbir şey dememekte ama çek-senet sahibi ha bire sıkıştırmaktadır.

Kart sahibi memur-işçi takımından ise önemli bölümü ödemesine dikkat etmekte. Ancak o ay gerçekleşen ve hesapları altüst eden kaza, hastalık vb. bir durum gerçekleştiğinde işçi-memur da aynı para hesabını yapmaktadır. Zaten genellikle bir köşeye ayırdıkları pek bir şey yoktur. Tüm maaşı taksitlere bölmüşlerdir. (Ne kadar harcarsan o kadar adamsın) Kredi kartı borcunu ödemesi için o ay borç bulması gerekir. Hemen kafadan şöyle bir hesap yapılır: “Eğer bu ay yatırmazsam ne kadar faiz öderim, şu kadar. Eh pek kıymeti yokmuş. Şu kadarcık meblağ için ona buna yüzsuyu mu dökeceğim?(!) Bir ay sonra biraz fazlasıyla bankaya öderim.”

İşte, “Faiz haramdır. Büyük günahtır. Ahirette hesabı vardır.” hesabı, dünya ve para hesabına dönüşmüştür.

Bizler faize dolayısıyla faiz sistemine, faizli kurumlara şiddetle karşı olan müslüman insanlarız. Hatta pek çoğumuz (bu satırların yazarı dahil) bu tür müesseselere sol ayakla girip sağ ayakla çıkarız. Ama her nedense aynı kurumları çeşitli şekillerde desteklemekten ve güçlendirmekten de geri durmayız.

Bankaların kredi kartlarından senelik aldığı hizmet parası (komisyon, faiz vb. değil, sadece hizmet parası) 100 trilyon civarındadır. Faize kalmış borçlardan elde ettikleri gelirleri bilemiyorum ama bu rakamın kat kat üstünde olduğunu tahmin ediyorum. Bankalar şirketlerden aldıkları komisyonları kaldırmışlardır ama parayı tüketiciden tahsil ettikten 5-15 gün sonra şirkete ödemektedirler. Tabi hesab ödeme zamanına yakın yapılan harcamalar 30-40 gün sonra ödenmektedir. Bu arada bankalar bu parayı kullanmakta ve gelir elde etmektedirler. Hani biz faiz müesseselerine karşıydık?

Peki o zaman ne yapacağız? Fetvayı en başta yazdık ki, “yoksa kredi kartına caiz değildir mi diyorsun?” İtirazının önüne geçelim. Ben fetva vermeye kendimi yetkili görmüyorum.

Ancak bazı şeylere dikkat çekmek istiyorum. Şu anda yeryüzünde hükümferma edilmeye çalışılan vahşi kapitalizme karşı duralım istiyorum.

Vahşi kapitalizmin panzehiri İslamî hayat ve tasavvufi zühddür. Bizler de şu veya bu mülahazalarla kapitalizmin çarkına kapılırsak kurtuluş ümidi olma özelliğimizi kaybederiz.

Her müslüman aile bütçesini kredi kartına ihtiyaç duymayacak şekilde ayarlamalıdır. Ayağını yorganına göre uzatmalı, ayağı yorgana sığmıyor diye ne şekilde olursa olsun yorganı uzatmaya çalışmamalıdır.

Eğer ki para kavramı gittikçe değişip de altın gümüş paradan kağıt paraya geçildiği gibi, kağıt paradan da sanal paraya geçilirse nasıl olsa hepimiz kredi kartı kullanacağız diye düşünmeyelim, direnelim.

Altın para yerine kağıt parayı dünyaya kabul ettiren Avrupa önceleri altın karşılığı kadar kağıt para basıyordu. Zaten kağıt paranın dilimizdeki adı da kayme (kaime) idi. Daha sonra altın karşılığı olma şartı kaldırıldı. Üstüne üstlük de uluslararası para olarak dolar kabul edildi. Bu beraberinde İslam dünyasının pek çok kaynağının kağıt karşılığı batı dünyasına akmasını getirdi. Sanal parayla artık neler yapılır bilemiyoruz.

Eğer böyle bir dönüşüm olacaksa bu bizim kontrolümüzde ve bizim kültürümüze uygun olsun.

“Bu dünyada garip bir yolcu gibi ol.” (Hadis-i Şerif)